1.1.2. Thông tin tín dụng ngân hàng
1.1.2.1. Tổng quan về thông tin
Khái niệm thông tin (information) đã xuất hiện từ lâu, mặc dù việc
nghiên cứu, ứng dụng thông tin và hệ thống thông tin đã có những bước
phát triển như vũ bão, nhưng đến nay vẫn chưa có một định nghĩa thống
nhất về thông tin. Trong khoa học hiện đại, có ba khái niệm tổng quát nhất:
năng lượng, vật chất và thông tin. Hai khái niệm đầu là hoàn toàn xác định,
loài người đã biết mối quan hệ giữa năng lượng và vật chất thông qua một hệ
thức nổi tiếng của Einstein E = mc
2
. Còn khái niệm và bản chất của thông tin
thì vẫn đang là một một câu hỏi với khoa học hiện đại.
Đã có rất nhiều nghiên cứu và đưa ra nhiều khái niệm. Lê nin cho rằng
“Thông tin là tính chất chỉ có ở vật chất được tổ chức cao, nó nảy sinh cùng
với sự sống và đặc trưng cho thế giới hữu cơ, xã hội loài người và kỹ thuật mà
con người tích luỹ được trong quá trình quản lý” [04]. Một quan điểm khác thì
cho rằng thông tin cũng như phản ánh, là một tính chất của đối tượng vật chất,
sống cũng như không sống. Tiêu biểu cho nhóm này là GlouchKov, cho rằng
“Thông tin theo cách hiểu tổng quát nhất là độ đo của tính không đồng đều
trong phân bổ vật chất và năng lượng trong không gian và thời gian, độ đo
của những thay đổi đi kèm mọi quá trình diễn ra trong vũ trụ” [04]. Gần đây,
trong một số công trình nghiên cứu có liên quan đến kinh tế tri thức, đã đưa ra
một cách hiểu về thông tin theo nghĩa hẹp thông qua mô hình “tháp thông tin”
[04] như sơ đồ 1.01.
Từ đây, với mục đích nghiên cứu về thông tin phục vụ quản lý kinh tế,
chúng ta sẽ nghiên cứu và sử dụng khái niệm theo nghĩa hẹp như đã nói trên
“Thông tin là dữ liệu đã được ghi lại, phân loại, tổ chức, liên kết hoặc diễn
dịch bên trong một khuôn khổ thể hiện ý nghĩa. Dữ liệu bao gồm các sự kiện,
vốn trở thành thông tin khi chúng được nhìn trong ngữ cảnh và ý nghĩa
chuyển tải tới con người” [26]. Tuy nhiên, sự phân biệt này chỉ là tương đối,
5
vì thông tin đối với người này lại có thể là dữ liệu đối với người khác và lại
có thể là kiến thức của người khác nữa.
Tuy còn có những quan điểm khác nhau, nhưng các nhà khoa học đã
thống nhất công nhận 5 đặc điểm chính của thông tin là:
- Thông tin bao giờ cũng thuộc một hệ thống nhất định, và mỗi một hệ
thống bao giờ cũng cần những thông tin và nguồn thông tin nhất định. Như
vậy hệ thống và thông tin là một cặp phạm trù biện chứng.
- Thông tin được biểu diễn, truyền và bảo quản lưu trữ trên những "vật
mang tin" khác nhau. Do đó xuất hiện khái niệm "Tin được mang" và "Vật
mang tin" là một cặp phạm trù biện chứng.
- Thông tin bao giờ cũng xuất hiện trong mối quan hệ phức tạp của vật
chất, trong mối quan hệ giữa khả năng và hiện thực, giữa cái xác định và cái
không xác định, giữa cái tính toán được và không tính toán được.
- Thông tin chỉ tồn tại và xuất hiện trong một quá trình nhất định.
- Thông tin là một đặc điểm chung của vật chất.
Mức độ
xử lý
thông tin
(nghĩa
rộng)
Thông
minh
Tri thức
Thông tin (nghĩa
hẹp)
Dữ liệu
6
Sơ đồ 1.01 Mô hình tháp thông tin
Khi kỹ thuật tin học chưa phát triển mạnh thì khái niệm thông tin thuần
tuý là kết quả của quá trình xử lý dữ liệu, nhưng đến nay, khái niệm thông tin
gắn liền với kỹ thuật tin học, cùng với sự phát triển nhanh như vũ bão của tin
học, đã tạo cho thông tin trở thành thông tin điện tử. Chính vì vậy, TTTD
ngân hàng hiện nay cũng là TTTD điện tử, mang đầy đủ tính chất, đặc trưng
của thông tin điện tử.
Ngày nay, vai trò của thông tin rất quan trọng, tri thức (tức thông tin đã
được xử lý trở thành tri thức của con người) đã trở thành nhân tố hàng đầu
của tăng trưởng kinh tế, vượt qua các nhân tố truyền thống là vốn, lao động và
tài nguyên. Vì thế, trong nền kinh tế toàn cầu hoá, ai nắm được nhiều thông
tin người đó sẽ chiến thắng, ai bị lạc hậu về thông tin thì sẽ rơi vào thế bị
động và tương lai sự phân biệt xã hội sẽ không còn là phân biệt giàu nghèo
vật chất như hiện nay mà là giàu hay nghèo về tri thức. Thông tin ngày nay
được phản ảnh tập trung trên "siêu xa lộ thông tin”. Việc xây dựng “siêu xa lộ
thông tin” khiến con người có thể sử dụng được tối đa thông tin, tri thức, làm
cho khoa học kỹ thuật trở thành lực lượng sản xuất thứ nhất. Trong siêu xa lộ
thông tin có nhiều nội dung, nhưng nội dung quan trọng là thông tin tài chính,
ngân hàng (trong đó bao gồm cả TTTD), đó là nguồn thông tin quan trọng
quyết định đến việc điều chỉnh luồng vốn tài chính, tiền tệ để đầu tư hợp lý,
chính xác phục vụ cho phát triển kinh tế của mỗi quốc gia.
1.1.2.2. Lịch sử hình thành TTTD
Sự phát triển nền kinh tế thế giới 3 thế kỷ qua cho thấy hoạt động ngân
hàng luôn đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế của từng quốc
gia và của toàn bộ nền kinh tế thế giới. Bên cạnh hoạt động của ngân hàng
luôn có sự hỗ trợ tích cực của TTTD. Thật vậy, lịch sử hoạt động tín dụng đã
chứng minh điều đó, trong những thập niên đầu của lịch sử nước Mỹ, khi hầu
hết các nhà kinh doanh ở trong cùng một địa phương, họ đều hiểu nhau khá
rõ, vì vậy các ngân hàng cũng hiểu khá rõ về khách hàng của mình nên chưa
7
có nhu cầu TTTD. Nhưng khi mức độ và quy mô hoạt động kinh doanh mở
rộng trong một nền kinh tế lớn hơn, nhiều người kinh doanh, ở các địa bàn
khác nhau thì các nhà kinh doanh không thể hiểu nhau hết và buộc phải có
thông tin về các đối tác, các ngân hàng buộc phải có thông tin kiểm chứng về
khách hàng của mình. Đầu tiên, là những bức thư giới thiệu từ những nhà
kinh doanh đã từng có quan hệ kinh doanh với nhau, những nhà cung ứng và
các ngân hàng bạn, hoặc luật sư để xác định về một khách hàng nào đó.
Nhưng đến khoảng những năm 1830 do ngành đường sắt ở Mỹ phát triển
mạnh, kéo theo hàng loạt tập đoàn kinh tế hình thành trong các lĩnh vực vận
tải, cơ khí, khai mỏ, xây dựng, bảo hiểm…nên việc mở rộng mức độ và phạm
vi kinh doanh tăng lên rất mạnh dẫn đến sự xuất hiện của tổ chức "báo cáo tín
dụng". Lịch sử của một trong những tổ chức TTTD xuất hiện đầu tiên là năm
1841, Lewis Tappan đã sáng lập ra Mercantile Agency, thu thập thông tin
thông qua mạng các đại lý và bán các thông tin đó cho những người đăng ký
mua. Nội dung thông tin về vị thế kinh doanh và khả năng trả nợ đáng tin cậy
của các khách hàng trên toàn nước Mỹ. Công ty Mercantile Agency đã trở
thành R.G.Dun & Company (Dun) năm 1859. Những người đăng ký mua
thông tin của Dun bao gồm những người bán hàng, những người nhập khẩu,
các ngân hàng và công ty bảo hiểm. Hồ sơ lưu trữ tăng từ 7.000 năm 1870 lên
40.000 năm 1880 và đến năm 1900 có hơn một triệu hồ sơ khách hàng.
Đồng thời, vào năm 1849, John Bradstreet ở Cincinati sáng lập ra công
ty thông tin Bradstreet. Năm 1857, lần đầu tiên trên thế giới công ty
Bradstreet đã phát hành cuốn sách xếp loại thương mại. Năm 1933 công ty
Dun và công ty Bradstreet đã hợp nhất thành công ty Dun&Bradstreet (D&B).
D&B hiện nay đang là công ty TTTD đứng hàng thứ tư trên thế giới. Năm
1962 Dun & Bradstreet đã thôn tính được Moody's, là công ty xếp loại trái
phiếu thành lập từ năm 1906. Như vậy mối quan hệ gần gũi giữa xếp loại DN
và báo cáo TTTD đã hợp nhất thành TTTD.
8
1.1.2.3. Khái niệm TTTD Ngân hàng
Hoạt động TTTD đã có lịch sử hàng trăm năm, song hành với hoạt
động tín dụng của NHTM. Nó thường được chú ý nhiều hơn mỗi khi nền kinh
tế có biến động. Vì thế, sau cuộc khủng hoảng kinh tế 1929-1933, khủng
hoảng dầu mỏ năm 1970, khủng hoảng kinh tế Châu Á 1997, thì TTTD lại trở
thành vấn đề bức xúc. Theo WB, hiện nay có trên 140 nước và nền kinh tế có
hoạt động TTTD. Trên thế giới, nghiệp vụ TTTD có nhiều cách gọi khác nhau
như TTTD (credit information), đăng ký tín dụng (credit register), báo cáo tín
dụng (credit report), thông tin phòng ngừa rủi ro. Tuy có nhiều cách gọi khác
nhau nhưng nội hàm bản chất của nghiệp vụ này trên toàn cầu là tương đối
giống nhau, đó là việc hợp tác chia sẻ thông tin giữa những NHTM với nhau
để cùng hạn chế rủi ro tín dụng. Để thống nhất với cách gọi của WB, chúng ta
sẽ sử dụng thuật ngữ TTTD cho nghiệp vụ này.
Vậy TTTD là gì? một khó khăn trong quá trình nghiên cứu là đến nay
trên thế giới chưa có tài liệu chính thức nào đưa ra một định nghĩa đầy đủ về
TTTD. Theo NHNN VN (Quyết định số 1117)[09] có đưa ra khái niệm
“TTTD là thông tin về hồ sơ pháp lý, về tài chính, dư nợ, bảo đảm tiền vay và
tình hình hoạt động của khách hàng có quan hệ tín dụng; các thông tin kinh
tế, thị trường trong và ngoài nước có liên quan đến hoạt động ngân hàng”.
Khái niệm này đã đưa ra đúng nội dung thực chất do TTTD chuyển tải,
nhưng lại chưa nêu được bản chất của vấn đề chia sẻ thông tin. Vì vậy theo tôi
có thể hiểu TTTD là những thông tin về khách hàng vay và thông tin kinh tế,
thị trường trong, ngoài nước có liên quan đến hoạt động tín dụng của các
NHTM, do các cơ quan TTTD thu thập, xử lý, chia sẻ giữa những người cho
vay nhằm hạn chế rủi ro trong hoạt động tín dụng của NHTM, góp phần đảm
bảo an toàn hệ thống ngân hàng. TTTD ngân hàng là một loại thông tin ngân
hàng có chức năng riêng phục vụ chủ yếu cho hoạt động kinh doanh tín dụng
của NHTM.
9
1.2. Hệ thống thông tin tín dụng ngân hàng
1.2.1. Khái niệm hệ thống thông tin tín dụng ngân hàng
1.2.1.1. Tổng quan về hệ thống thông tin
Hệ thống là tập hợp những yếu tố có mối quan hệ qua lại. Một hệ thống
có mục đích là hệ thống tìm cách đạt được tập hợp các mục tiêu có quan hệ
với nhau. Nói chung các hệ thống đều là hệ thống mở, có quan hệ qua lại với
môi trường xung quanh. Hệ thống thông tin là một hệ thống mở, có mục đích
và vận hành theo chu trình thu thập - xử lý - cung cấp thông tin.
Không thể hiểu thông tin một cách riêng rẽ, mà thông tin phải thuộc
một hệ thống, phải xuất phát từ một hệ thống. Ngày nay khái niệm hệ thống
thông tin đã gắn bó chặt chẽ giữa thông tin và kỹ thuật tin học. Có thể hiểu hệ
thống thông tin là một tập hợp những con người, các thiết bị phần cứng, dữ
liệu, phần mềm máy tính thực hiện thu thập, lưu trữ, xử lý và phân phối
thông tin trong các ràng buộc được gọi là môi trường.
Đầu vào (inputs) của hệ thống thông tin được lấy từ các nguồn
(Sources) và được xử lý bởi hệ thống, cùng với các dữ liệu đã được lưu trữ
trước. Sau khi xử lý, thông tin được lưu trữ, cập nhập vào kho dữ liệu
(Storage) và chuyển đến (Outputs) cho người sử dụng [24].
Hệ thống thông tin có 4 bộ phận chính là: thu thập dữ liệu đầu vào; bộ
phận xử lý; kho dữ liệu và bộ phận cung cấp thông tin ra. Nguồn đầu vào của
hệ thống có thể là dữ liệu từ các nguồn hoặc thông tin đầu ra của những hệ
thống khác, ngược lại, thông tin ra của một hệ thống có thể được sử dụng
ngay hoặc làm đầu vào cho hệ thống thông tin khác.
1.2.1.2. Khái niệm hệ thống thông tin tín dụng ngân hàng
Hệ thống TTTD ngân hàng là một hệ thống thông tin bao gồm tập hợp
những con người, các thiết bị phần cứng, cơ sở dữ liệu và phần mềm máy
tính, thực hiện việc thu thập, lưu trữ, xử lý, cung cấp TTTD phục vụ cho hoạt
động ngân hàng nhằm hạn chế rủi ro tín dụng, góp phần đảm bảo an toàn hệ
10
thống ngân hàng. Hệ thống TTTD ngân hàng là một hệ thống mở, ngoài 4 bộ
phận như của một hệ thống thông tin chung, nó còn liên kết với nhiều bộ
phận, đơn vị hoặc hệ thống thông tin khác trong việc thu thập thông tin đầu
vào cũng như xử lý và phân phối thông tin ra.
Đặc biệt trong xu thế toàn cầu hoá nền kinh tế, hội nhập thông tin, thì
không thể có một hệ thống thông tin kinh tế độc lập riêng lẻ mà phải có sự kết
nối với các hệ thống thông tin trong nước và quốc tế để tận dụng khai thác tài
nguyên thông tin, phân phối thông tin một cách nhanh chóng, hữu hiệu nhất.
Như vậy, xét về logic, nếu nói “hệ thống” là nói về một hệ thống cơ
sở của một tổ chức thực hiện nghiệp vụ TTTD. Trong khi đó mỗi quốc gia có
thể có nhiều tổ chức thực hiện TTTD như: cơ quan TTTD công, cơ quan
TTTD tư, công ty xếp loại tín dụng (XLTD) doanh nghiệp (DN) nhằm đáp
ứng các yêu cầu thông tin của các đối tượng khác nhau trên thị trường, như
phục vụ cho hoạt động ngân hàng, đầu tư chứng khoán, bảo hiểm, các DN và
công chúng. Ở hầu hết các nước thì các tổ chức thực hiện TTTD thường liên
kết hình thành các hệ thống TTTD như: hệ thống TTTD phục vụ ngành ngân
hàng hay còn gọi là hệ thống TTTD ngân hàng, hệ thống TTTD phục vụ thị
trường chứng khoán…
Tuy nhiên, hệ thống TTTD ngân hàng ranh giới không chỉ trong ngành
ngân hàng vì còn có các tổ chức tài chính phi ngân hàng như các công ty bảo
hiểm, quỹ trợ cấp, quỹ hưu trí, quỹ đầu tư, quỹ hỗ trợ phát triển, quỹ hỗ trợ
xuất nhập khẩu …đều có thể được tham gia chia sẻ thông tin. Để hệ thống
TTTD ngân hàng hoạt động có hiệu quả, đòi hỏi nó phải liên kết với tất cả các
tổ chức thực hiện TTTD ngân hàng để thu thập thông tin tập trung tạo thành
một kho TTTD ngân hàng chung, xử lý tập trung, tạo ra những sản phẩm đa
dạng sẵn sàng phục vụ yêu cầu thông tin của người sử dụng. Đây chính là một
đặc trưng quan trọng nhất của hệ thống TTTD ngân hàng. Việc liên kết ràng
buộc về báo cáo và khai thác TTTD giữa các tổ chức TTTD trong hệ thống
11
TTTD ngân hàng thực hiện theo quy định pháp luật của từng quốc gia. Tuy
nhiên mỗi tổ chức trong hệ thống đó vẫn có tính độc lập riêng, sở hữu riêng
và được quyền thực hiện dịch vụ cung cấp TTTD trong những giới hạn quy
định.
Có thể gọi hệ thống TTTD ngân hàng của mỗi quốc gia là hệ thống
thực hiện chia sẻ và cung cấp TTTD chủ yếu giữa các ngân hàng trong quốc
gia đó. Từ đó có thể đưa ra khái niệm hệ thống TTTD ngân hàng VN là hệ
thống các tổ chức tham gia hoạt động TTTD, thực hiện chia sẻ và cung cấp
TTTD chủ yếu giữa các ngân hàng hoạt động trên lãnh thổ VN.
Thực tế ở VN hiện nay hệ thống TTTD ngân hàng do Trung tâm TTTD
làm đầu mối liên kết thông tin với các đơn vị thực hiện TTTD tại các NHTM,
các chi nhánh NHNN để chia sẻ và cung cấp thông tin với mục tiêu chính là
hạn chế rủi ro trong hoạt động tín dụng, góp phần đảm bảo an toàn hệ thống
ngân hàng VN.
1.2.2. Cấu trúc, vận hành và quan hệ trong hệ thống TTTD NH
1.2.2.1. Cấu trúc hệ thống TTTD ngân hàng
a) Cấu trúc theo chu trình thu thập, xử lý, cung cấp thông tin
Cũng như hệ thống thông tin, cấu trúc hệ thống TTTD ngân hàng theo
chu trình thu thập, xử lý, cung cấp thông tin bao gồm 4 bộ phận chính là bộ
phận thu thập thông tin, bộ phận xử lý thông tin, bộ phận lưu trữ và bộ phận
cung cấp thông tin ra. Các bộ phận này sẽ được đề cập chi tiết tại phần chu
trình vận hành hệ thống TTTD ngân hàng.
b) Cấu trúc xét theo sở hữu, gồm sở hữu công và tư
• Các cơ quan TTTD công
Về tên gọi, cơ quan TTTD công thường được gọi là trung tâm TTTD
(Credit Information Center) hoặc cơ quan đăng ký tín dụng công (Public
Credit Register). Thường được dùng ký hiệu viết tắt là PCR, thuộc sở hữu nhà
nước, được thành lập bởi NHTW hoặc ủy ban thanh tra ngân hàng.
12
Về mục tiêu hoạt động: PCR hoạt động trước hết vì mục tiêu an toàn và
ổn định hệ thống tài chính của mỗi nước, PCR không kinh doanh, không
nhằm mục tiêu lợi nhuận. Tính chất: pháp luật quy định bắt buộc các TCTD
phải báo cáo thông tin về các khoản cho vay cho PCR theo định kỳ, nếu
TCTD nào không báo cáo hoặc báo cáo không nghiêm túc thì sẽ bị phạt và
không được khai thác thông tin. Tham gia báo cáo, khai thác thông tin với
PCR vừa có tính bắt buộc, là nghĩa vụ và là quyền lợi của các TCTD, trước
hết vì chính lợi ích của mình và vì lợi ích ổn định, phát triển hệ thống ngân
hàng. Về quy mô: PCR có quy mô trung bình, chỉ hoạt động trong phạm vi
từng quốc gia, không có hiệu lực để hoạt động ra ngoài phạm vi quốc gia.
Người được sử dụng thông tin: NHTW sử dụng thông tin phục vụ nhiệm vụ
thanh tra, giám sát và các TCTD sử dụng thông tin để phòng ngừa rủi ro. Phí
thông tin thường chỉ có tính chất tượng trưng, với mức giá rất thấp.
Đến nay, theo thống kê của WB, PCR được thành lập ở 57 nước,
thường thì mỗi nước chỉ có một PCR. Đặc biệt ở Châu Âu, bảy trong số 15
nước hàng đầu của EU là Áo, Bỉ, Pháp, Đức, Ý, Tây Ban Nha và Thổ Nhĩ Kỳ
đã có cơ quan đăng ký tín dụng công. Ở Châu Á cũng nhiều nước có cơ quan
TTTD công như Trung Quốc, Malaysia, Băng la đét, VN.
• Các công ty TTTD sở hữu tư
Về tên gọi, cơ quan TTTD tư có lịch sử thành lập lâu đời, và do tập
quán, phong tục của mỗi nước nên có nhiều cách gọi tên khác nhau. Phổ biến
nhất là văn phòng TTTD tư ( Private Credit Bureau); hãng tín dụng (Credit
Agency). Về sở hữu: sở hữu tư nhân, liên doanh, hoặc cổ phần.
Về mục tiêu hoạt động: cơ quan TTTD tư hình thành trên cơ sở cung cầu
thị trường, từ đòi hỏi thực tế của hoạt động tín dụng, với mục tiêu kinh doanh
thông tin vì lợi nhuận của chính nó và vì lợi ích của những người tham gia
chia sẻ, sử dụng thông tin. Tính chất: các tổ chức tham gia chia sẻ thông tin
với cơ quan TTTD tư trước hết hoàn toàn tự nguyện vì lợi ích chung của cả 2
13
phía, nhưng bản thân các cơ quan TTTD tư đó phải được pháp luật công nhận
và trao cho quyền được thu thập, xử lý và cung cấp thông tin cho những
người tham gia hệ thống. Do tính chất này nên cơ quan TTTD tư thường chỉ
phát triển và hoạt động tốt ở những nước có luật pháp tương đối hoàn chỉnh,
văn hóa tín dụng cao. Người được sử dụng thông tin là các tổ chức thành viên
tham gia chia sẻ thông tin và các tổ chức, cá nhân có nhu cầu sử dụng thông
tin. Việc cung cấp, sử dụng và giải quyết những vấn đề tranh chấp theo quy
định pháp luật. Phí thông tin hoàn toàn theo cơ chế thị trường, do cung cầu thị
trường quyết định. Về quy mô, các cơ quan TTTD tư có quy mô rất đa dạng,
phần lớn là các công ty nhỏ hoạt động trong phạm vi một địa phương, một
nước. Nhưng cũng có nhiều công ty đa quốc gia, quy mô rất lớn, có vị trí rất
quan trọng đối với nền kinh tế thế giới như Moody’s, Standard&poor, D&B
Một vài so sánh về cơ quan TTTD công và tư tại phụ lục số 12,13.
c) Cấu trúc theo loại hình dịch vụ
Nếu sắp xếp khách hàng của NHTM theo quy mô và theo số lượng ta
có thể chia thành 4 nhóm khách hàng như tại sơ đồ 1.02.
Sơ đồ 1.02. Giới hạn dịch vụ TTTD
Trong đó, mỗi loại hình công ty TTTD chủ yếu làm dịch vụ với từng
nhóm khách hàng nhất định, tuy nhiên sự phân chia này cũng chỉ mang tính
tương đối. Như vậy, nếu xét về loại hình dịch vụ được chia thành các loại sau:
14
DN
lớn
DN trung
bình
DN nhỏ và vừa
Khách hàng cá nhân
Công ty XLTD DN
Công ty TTTD về DN
Công ty TTTD tiêu dùng
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét