Xët bẫn cën sấch nây, Nhâ xët bẫn Vùn hốa - Thưng
tin mën giúái thiïåu cng bẩn àổc ngoâi nhûäng phûúng thûác
chung nhêët ca nghïì bấo, côn mën àïì cêåp túái nhûäng nết
riïng ca nghïì bấo M. Àêy chó lâ cën sấch mang tđnh tham
khẫo vâ nhiïìu quan àiïím trong sấch côn phẫi bân lån thïm.
Hy vổng bẩn àổ
c tòm thêëy trong cën sấch nây nhûäng àiïìu bưí
đch ph húåp vúái àêët nûúác ta.
Thấng 10 nùm 2006
NHÂ XËT BẪN VÙN HỐA - THƯNG TIN
HÛÚÁNG DÊỴN NGHÏÌ LÂM BẤO ÀƯÅC LÊÅP
6
Lúâi Nhâ xët bẫn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .5
Tấc giẫ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .9
Giúái thiïåu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .11
Tin tûác lâ gò? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .14
Cố àûúåc mưåt cêu chuån . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .30
Kïí mưåt cêu chuån . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .47
Biïn têåp tin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .63
Phất thanh, truìn hònh vâ bấo àiïån tûã . . . . . . . . . . . . . . . . . .77
Bấo chđ chun ngânh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .89
Àẩo àûác vâ låt phấp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .101
Cấc ngìn bấo chđ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .113
7
Mc lc
Deborah Potter lâ giấm àưëc àiïìu hânh ca NewsLab
(www.newslab.org), mưåt trung têm dûä liïåu trûåc tuën dânh cho
cấc nhâ bấo úã th àư Washington, D.C., àûúåc bâ thânh lêåp nùm
1998. Bâ àậ dẩy mưn bấo chđ vúái tû cấch lâ giẫng viïn tẩi Viïån
Poynter vâ tẩi trûúâng Àẩi hổc Hoa K. Bâ cng àậ tûâng lâ giấm
àưëc àiïìu hânh ca Tưí chûác cấc Giấm àưëc Tin tûác ca cấc Àâi
Phất thanh vâ Truìn hònh. Potter lâ ngûúâi chó àẩo tưí chûác cấc
hưåi thẫo cho cấc nhâ bấo trïn khùỉp nûúác M vâ trïn thïë giúái. Bâ
lâ cêy viïët àûúåc àấnh giấ cao vïì cấc chun mc tin tûá
c trïn túâ
American Journalism Review vâ lâ tấc giẫ ca Hậy sùén sâng, Xấc
àõnh võ trđ, vâ Lậnh àẩo: Hûúáng dêỵn cho cấc Nhâ lậnh àẩo Tin tûác.
Potter àậ cố hún 20 nùm lâm viïåc tẩi cấc chûúng trònh tin tûác
trïn àâi truìn hònh, bao gưìm 16 chûúng trònh vúái tû cấch lâ
phống viïn mẩng cho chûúng trònh tin tûác trïn CBS vâ CNN,
chun vïì cấc vêën àïì trong Nhâ Trùỉng, Bưå Ngoẩi Giao, Qëc
hưåi, chđnh trõ qëc gia, vâ mưi trûúâng. Bâ cng lâ ngûúâi dêỵn
chûúng trònh trïn loẩt chûúng trònh “In the Prime” ca Àâi
truìn hònh PBS. Bâ cố bùçng Cûã nhên ca trûúâng Àẩi hổc Bùỉc
Carolina úã Chapel Hill vâ àậ tưët nghiïåp thẩc sơ úã trûúâng Àẩi hổc
Hoa K.
9
Tấc giẫ
Lâm bấo vûâa lâ mưåt nghïì , lẩi vûâa lâ mưåt nghïå thåt, vò cấc nhâ
bấo phẫi vûâa sûã dng cấc k nùng chun mưn, lẩi vûâa phẫi àấp
ûáng nhûäng chín mûåc chung. Vêåy thò àiïìu gò khiïën nghïì bấo
khấc vúái cấc nghïì nghiïåp khấc trong xậ hưåi nhû bấc sơ hay låt
sû – lâ nhûäng nghïì cng cố thïí dng nhûäng ngưn tûâ tûúng tûå
àïí mư tẫ? Cố lệ àiïím khấc biïåt lúán nhêët lâ vai trô àùåc biïåt ca
truìn thưng tin tûác trong xậ hưåi.
Bấo chđ tûå do thûúâng àûúåc gổi lâ khđ ưxy cho mưåt nïìn dên
ch, búãi vò mưåt trong hai ch thïí nây àïìu khưng thïí tưìn tẩi àûúåc
nï
ëu khưng cố ch thïí kia. Nhâ vùn chđnh trõ Phấp Alexis de
Tocqueville àậ nhêën mẩnh àiïìu àố nhiïìu lêìn khi ưng àïën thùm
nûúác M gêìn 200 nùm trûúác àêy “Bẩn khưng thïí cố àûúåc cấc túâ
bấo thûåc th nïëu khưng cố dên ch, vâ bẩn cng khưng thïí cố
mưåt nïìn dên ch nïëu khưng cố bấo chđ”. Tûâ àố àïën nay, lúâi
tun bưë àún giẫn nây àậ àûúåc chûáng thûåc tẩi cấc qëc gia trïn
toân thïë giúái. Cấc nïìn dên ch, d lâ lêu àúâi hay múái àûúåc thânh
lêåp, àïìu ph thåc vâo sûå àưìng thån ca mưåt khưëi cưng dên
àûúåc cung cêëp thưng tin, vâ giúái truìn thưng lẩi lâ ngìn
thưng tin àêìu tiïn mâ dên chng cêìn àïí
lâm ch chđnh cåc
sưëng ca hổ.
Àïí àẫm bẫo cho cấc nhâ bấo cố thïí cung cêëp cấc thưng tin
nây, nhiïìu qëc gia àậ lêåp ra cấc hònh thûác bẫo vïå phấp l cho
tûå do bấo chđ. Vđ d nhû, tẩi Hoa K nghïì bấo lâ nghïì duy nhêët
àûúåc nhùỉc àïën trong Hiïën phấp. Nùm 1787, Thomas Jefferson,
võ tưíng thưëng thûá ba ca Hoa K àậ viïët nhû sau: “Nïìn tẫng ca
11
Giúái thiïåu
chđnh ph chng ta chđnh lâ quan àiïím ca dên chng, nhiïåm
v àêìu tiïn ca chng ta lâ phẫi duy trò àiïìu àố. Vâ nïëu bùỉt tưi
phẫi quët àõnh chổn giûäa mưåt chđnh ph khưng cố bấo chđ hay
bấo chđ mâ khưng cố chđnh ph, thò tưi sệ khưng do dûå lêëy mưåt
pht khi quët àõnh lûåa chổn àiïìu thûá hai.”
Cấc nhâ bấo trong mưåt xậ hưåi tûå do khưng chó àûúåc bẫo vïå
búãi låt phấp mâ hổ cng côn phẫi cố cấc bưín phêån ca mònh.
Tẩi mưåt sưë qëc gia, cấc bưín phêån nây àûúåc nối lïn thânh lúâi,
côn tẩi mưåt sưë qëc gia khấc thò chng àûúåc ngêìm hiïíu. Nhûng
trong hêìu hïët mổi trûúâng húåp, ch
ng àïìu tûåu chung lẩi thânh
mưåt àiïím giưëng nhau: àïí cho dên chng àûúåc thưng tin, cấc nhâ
bấo cố trấch nhiïåm cung cêëp thưng tin mưåt cấch chđnh xấc vâ
phẫn ấnh thưng tin mưåt cấch khấch quan – vâ àưåc lêåp – khưng
bõ chi phưëi búãi cấc ẫnh hûúãng tûâ bïn ngoâi.
Trong cấc xậ hưåi dên ch trïn khùỉp thïë giúái, giúái truìn
thưng côn cố thïm mưåt chûác nùng nûäa lâ ngûúâi giấm sất cấc hoẩt
àưång ca cấc cú quan chđnh trõ vâ tû phấp ca chđnh ph.
Nhûäng ngûúâi giấm sất nây giûä cho cấc nïìn dên ch cố thïí àûáng
vûäng àûúåc bùçng cấch gip cho nhûäng ngûúâi thêëp cưí bế hổng
àûúåc bây tỗ têm tû nguå
n vổng ca mònh, àẫm bẫo rùçng sưë
àưng chiïëm ûu thïë khưng thïí châ àẩp lïn quìn lúåi ca sưë đt.
Nhâ vùn vâ nhâ trâo phng M thïë k 19 - Finley Peter Dunne
– àậ nối rùçng nghïì bấo lâ “àïí àem lẩi sûå thoẫi mấi cho nhûäng
ngûúâi bìn khưí vâ gêy bìn khưí cho nhûäng kễ àang sưëng thoẫi
mấi”. Nhûng vai trô quan trổng nhêët ca nghïì bấo trong mưåt xậ
hưåi tûå do vêỵn khưng thay àưíi qua nhiïìu thïë hïå. Khi mưåt tưí chûác
àùåt tẩi M - U ban cấc Nhâ bấo cố lûúng têm - àiïìu tra cấc nhâ
bấo vïì tđnh chêët ca nghïì nghiïåp nây vâo cëi thïë k 20, thò y
ban nây àậ ài àïën mưå
t cấch hiïíu chung nhû sau: “Mc tiïu
trổng têm ca nghïì bấo lâ cung cêëp cho cấc cưng dên nhûäng tin
thúâi sûå chđnh xấc vâ àấng tin cêåy mâ hổ cêìn àïí vêån hânh trong
mưåt xậ hưåi tûå do”.
Cën cêím nang nây giúái thiïåu ngùỉn gổn vïì nhûäng ngun
tùỉc cú bẫn ca nghïì bấo khi nghïì nây àûúåc thûåc hiïån trong cấc
hïå thưëng dên ch - mưåt nghïì bấo ln cưë gùỉng dûåa trïn thûåc tïë
HÛÚÁNG DÊỴN NGHÏÌ LÂM BẤO ÀƯÅC LÊÅP
12
vưën cố chûá khưng dûåa trïn quan àiïím cấ nhên. Cấc quan àiïím
cố chưỵ ca chng, nhûng trïn cấc túâ bấo cố tïn tíi thò nhûäng
quan àiïím nây àûúåc trònh bây trïn cấc trang xậ lån vâ trïn
mc kiïën àưåc giẫ. Àêy lâ cấch lâm bấo mâ tưi àậ thûåc hiïån sët
hún 20 nùm nay vúái tû cấch lâ mưåt phống viïn vâ mưåt nhâ biïn
têåp, vâ cng lâ cấch hiïån nay tưi àang giẫng dẩy trong cấc hưåi
thẫo têåp hën chun ngânh tẩi M vâ trïn thïë giúái. Mc àđch
ca tưi lâ cung cêëp nhûäng hûúáng dêỵn cố đch vâ thûåc tiïỵn àïí gip
cho têët cẫ cấc nhâ bấo lâm viïåc tưët hún cho nhûäng cưång àưìng mâ
hổ àang phc v.
Giúái thiïåu 13
Àïí trẫ lúâi cho cêu hỗi “Tin tûác lâ gò?” cố vễ nhû rêët hiïín nhiïn. Tin
tûác lâ nhûäng gò múái, lâ nhûäng gò àang xẫy ra. Hậy tra cûáu trong
tûâ àiïín vâ bẩn sệ thêëy tin tûác àûúåc mư tẫ lâ “mưåt bẫn bấo cấo vïì
nhûäng sûå kiïån múái xẫy ra hóåc nhûäng thưng tin trûúác àố chûa
àûúåc ai biïët àïën”. Nhûng hêìu hïët cấ
c sûå viïåc xẫy ra trïn thïë giúái
mưỵi ngây àïìu khưng tòm àûúåc chưỵ àûáng trïn mùåt bấo hóåc khưng
àûúåc truìn ài qua cấc bẫn tin trïn àâi phất thanh.
Nhû vêåy thò cấi gò lâm cho mưåt cêu chuån trúã nïn xûáng àấng
àûúåc xët bẫn hóåc phất thanh? Cêu trẫ lúâi thûåc sûå lâ: àiïìu àố côn
ph thåc vâo nhiïìu ëu tưë khấ
c nhau. Nối chung, tin tûác lâ cấc
thưng tin àûúåc nhiïìu ngûúâi trong sưë àưåc giẫ àùåt mc tiïu quan
têm. Nhû vêåy, nhûäng tin tûác rm beng úã Buenos Aires cố thïí
khưng côn lâ tin tûác úã Baku nûäa. Cấc nhâ bấo quët àõnh khai thấc
vâ truìn ài nhûäng tin tûác nâo dûåa trïn nhûäng “giấ trõ ca tin tûác”
sau àêy:
Tđnh kõp thúâi
Cố mưåt sûå kiïån nâo àố múái xẫy ra hóåc chng ta vûâa múái biïët vïì
nố? Nïëu nhû vêåy, àiïìu àố cố thïí khiïën sûå kiïån àố xûáng àấng
àûúåc truìn tin. Têët nhiïn lâ nghơa ca tûâ “múái àêy” cng thay
àưíi ph thåc vâo phûúng tiïån truìn tin. Àưëi vúái mưåt tìn bấo
tin tûác, têët cẫ nhûäng gò xẫy ra tûâ sưë bấo tìn trûúác àïën nay àïìu
cố thïí àûúåc coi lâ múái. Àưëi vúái mưåt kïnh tin tûác 24 giúâ trïn
truìn hònh cấp thò cấc tin tûác múái nhêët cố thïí lâ cấc “bẫn tin
15
Tin tûác lâ gò?
ngùỉn”, hóåc lâ mưåt sûå kiïån àang xẫy ra vâo chđnh giêy pht àûa
tin vâ cố thïí àûúåc cấc phống viïn tûúâng thåt trûåc tiïëp tẩi chưỵ
xẫy ra sûå kiïån.
Tấc àưång
Cố nhiïìu hay chó rêët đt ngûúâi chõu tấc àưång? Sûå nhiïỵm àưåc trong
hïå thưëng nûúác ca mưåt thânh phưë 20.000 dên ca bẩn sệ cố tấc
àưång lúán búãi nố trûåc tiïëp tấc àưång túái cấc khấn/àưåc giẫ. Mưåt bẫn
tin vïì 10 trễ em àậ chïët do ëng nûúác ư nhiïỵm tẩi mưåt khu trẩi hê
úã mưå
t thânh phưë xa xưi cng cố ẫnh hûúãng vò àưåc giẫ sệ cố nhûäng
cẫm xc mẩnh mệ trûúác cêu chuån nây. Tin tûác vïì mưåt ngûúâi
cưng nhên cùỉt bỗ dêy àiïån khưng phẫi lâ mưåt tin tûác quan trổng,
trûâ phi àiïìu àố dêỵn àïën viïåc mêët àiïån nhiïìu giúâ àưìng hưì trong
toân thânh phưë.
Sûå gêìn gi
Cố mưåt sûå viïåc gò àố xẫy ra gêìn nhâ bẩn hóåc liïn quan túái nhûäng
ngûúâi úã gêìn núi bẩn úã? Mưåt v rúi mấy bay úã Chad sệ lâ sûå kiïån
nưíi bêåt úã N’Djamena nhûng sệ khưng phẫi lâ tin àùng trïn trang
nhêët úã Chilï, trûâ khi trïn chiïëc mấy bay nây cố cấc hânh khấch
ngûúâi Chilï.
Vêën àïì gêy tranh cậi
Mổi ngûúâi bêët àưìng vúái nhau vïì vêën àïì nây? Cng lâ tûå nhiïn
khi mổi ngûúâi hay quan têm àïën cấc cêu chuån liïn quan túái
xung àưåt, cùng thùèng hay cấc vêën àïì mâ cưng chng àang
tranh cậi. Mổi ngûúâi thđch chia thânh cấc phe vâ xem phe nâo
sệ thùỉng thïë. Xung àưåt khưng phẫi lc nâo cng cố nghơa lâ
àem quan àiïím ca ngûúâi nây àổ lẩi vú
ái quan àiïím ca nhûäng
ngûúâi khấc. Cêu chuån vïì cấc bấc sơ chiïën àêëu vúái bïånh têåt
hóåc cấc cưng dên phẫn àưëi mưåt àẩo låt bêët cưng cng mang
hâm xung àưåt.
HÛÚÁNG DÊỴN NGHÏÌ LÂM BẤO ÀƯÅC LÊÅP
16
Tin tûác lâ gò? 17
Sûå nưíi tiïëng
Tin tûác nây cố liïn quan àïën mưåt ngûúâi nưíi tiïëng hay khưng? Cấc
hoẩt àưång thûúâng ngây hóåc nhûäng tai nẩn xẫy ra cố thïí trúã
thânh tin tûác nïëu chng liïn quan túái mưåt nhên vêåt nưíi tiïëng nhû
ngâi th tûúáng hóåc mưåt ngưi sao àiïån ẫnh. Chiïëc mấy bay bõ tai
nẩn úã Chad cố thïí trúã thânh mưåt tin tûác nống hưíi trïn khùỉ
p thïë
giúái nïëu mưåt trong cấc hânh khấch lâ mưåt nhẩc sơ rưëc nưíi tiïëng.
Tđnh thúâi sûå
Mổi ngûúâi úã àêy cố àang nối vïì vêën àïì nây hay khưng? Mưåt cåc
hổp ca chđnh ph vïì ch àïì an toân xe but cố thïí sệ khưng thu
ht nhiïìu sûå quan têm, trûâ phi cåc hổp nây diïỵn ra ngay sau mưåt
v tai nẩn xe but nghiïm trổng. Mưåt v xư xất trong mưåt trêån àấ
bống cố thïí àûúåc àùng tin trong nhiïìu ngây vò àêy lâ ch
àïì
chđnh ca cấc cåc àâm àẩo trong thânh phưë.
Tđnh bêët thûúâng
Vêën àïì xẫy ra cố phẫi lâ chuån bêët thûúâng khưng? Nhû ngûúâi ta
vêỵn thûúâng nối, “khi mưåt con chố cùỉn ngûúâi thò àố khưng phẫi lâ
tin tûác, nhûng khi mưåt ngûúâi cùỉn chố thò àố lâ tin tûác!” Nhûäng gò
bêët thûúâng vâ bêët ngúâ ln khïu gúåi bẫn chêët tô mô tûå nhiïn ca
con ngûúâi.
Àiïìu gò lâm nïn tin tûác côn ph thåc va
âo àùåc àiïím, thânh
phêìn ca àưåc giẫ mc tiïu, khưng chó ph thåc vâo núi hổ sưëng
mâ côn ph thåc vâo viïåc hổ lâ ai. Cấc nhốm ngûúâi khấc nhau
cố cấch sưëng vâ cấc mưëi quan têm khấc nhau, khiïën cho hổ quan
têm túái cấc loẩi tin tûác khấc nhau. Mưåt chûúng trònh tin tûác trïn
àâi phất thanh cố àưåc giẫ mc tiïu la
â nhûäng ngûúâi nghe àâi trễ
tíi cố thïí àûa nhûäng bẫn tin vïì cấc ngưi sao êm nhẩc hóåc thïí
thao; àêy lâ nhûäng ch àïì thûúâng khưng àûúåc quan têm trïn cấc
túâ bấo kinh doanh hûúáng túái phc v àưåc giẫ lúán tíi hún vâ cố
thu nhêåp cao hún. Mưåt tìn bấo chun vïì cấc tin tûác y tïë cố thïí
sệ àûa tin vïì mưåt cåc thûã nghiïåm mư
åt loẩi thëc búãi vò cấc bấc
sơ – lâ àưåc giẫ ca túâ bấo nây - sệ quan têm àïën tin tûác àố. Nhûng
trûâ phi loẩi thëc nây àûúåc kïët lån lâ cố khẫ nùng àiïìu trõ mưåt
chûáng bïånh phưí biïën thò phêìn lúán cấc túâ bấo àõa phûúng àïìu bỗ
qua, khưng àûa tin vïì sûå kiïån nây. Trûúâng húåp ngoẩi lïå cố thïí lâ
túâ bấo tẩi núi xẫy ra ca
ác nghiïn cûáu vâ thûã nghiïåm trïn sệ àûa tin
vïì sûå kiïån àố.
Cấc hậng tin tûác coi cưng viïåc ca hổ lâ mưåt dõch v cưng
cưång, nhû vêåy, tin tûác cng àûúåc tẩo nïn búãi cấc thưng tin mâ dên
chng cêìn biïët àïí hiïíu hún vïì cåc sưëng hâng ngây ca hổ vâ trúã
thânh cấc cưng dên cố đch trong mưåt nïìn dên ch. Nhûng phêì
n
lúán cấc hậng tin cng lâ cấc doanh nghiïåp cêìn phẫi cố lúåi nhån
àïí tưìn tẩi, vò vêåy, tin tûác cng phẫi thu ht àûúåc àưåc giẫ: cấc cêu
chuån mổi ngûúâi mën biïët chó àún giẫn búãi vò chng th võ. Hai
àùåc tđnh cêìn thiïët nây khưng nhêët thiïët phẫi mêu thỵn vúái nhau.
Trïn thûåc tïë, vâo bêët k ngâ
y nâo, nhûäng tin tûác hay nhêët chđnh
lâ nhûäng tin tûác vûâa quan trổng vûâa th võ. Nhûng thưng thûúâng,
cấc hậng tin thûúâng phên biïåt cấc bâi thânh hai loẩi cú bẫn: tin
thúâi sûå vâ tin phống sûå, hay côn gổi lâ chun àïì.
Cấc loẩi tin tûác
Cấc tin thúâi sûå chđnh lâ cấc tin tûác quan trổng trong ngây. Chng
thûúâng lâ nhûäng dông tin mâ bẩn àổc thêëy trïn trang nhêët ca túâ
bấo hay trïn phêìn àêìu ca mưåt trang Web, vâ lâ nhûäng gò bẩn
nghe thêëy khi bùỉt àêìu mưåt bẫn tin trïn àâi hóåc trïn truìn hònh.
Vđ d, chiïën tranh, chđnh trõ, kinh doanh, tưåi phẩm, thûúâng lâ
nhûäng ch àïì ca cấc tin thúâ
i sûå. Mưåt cåc bậi cưng múái xẫy ra
hưm nay do cấc lấi xe but trong thânh phưë tiïën hânh khiïën cho
hâng nghòn ngûúâi khưng thïí àïën núi lâm viïåc cng lâ mưåt tin thúâi
sûå. Tin tûác nây vûâa tûác thúâi, vûâa gêy nhiïìu tranh cậi, lẩi vûâa cố
ẫnh hûúãng rưång lúán, thiïët thûåc àưëi vúái mổi ngûúâi. Cưång àưìng cêì
n
cấc thưng tin chđnh xấc ngay lêåp tûác búãi lệ nố ẫnh hûúãng túái cåc
sưëng hâng ngây ca ngûúâi dên.
Ngûúåc lẩi, cêu chuån vïì mưåt vêån àưång viïn àiïìn kinh lúán
lïn trong trẩi mưì cưi cố thïí thđch húåp vúái àõnh nghơa vïì tin
HÛÚÁNG DÊỴN NGHÏÌ LÂM BẤO ÀƯÅC LÊÅP
18
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét