2. Năng suất biên và năng suất trung bình
2.1 Năng suất biên (MP)
Năng suất biên của một yếu tố sản xuất nào đó (vốn hay lao động) là lượng
sản phẩm tăng thêm được sản xuất ra do sử dụng thêm một đơn vị yếu tố sản xuất
đó, nếu các yếu tố khác là không đổi. Như vậy, năng suất biên của vốn và lao động
lần lượt là đạo hàm riêng của sản lượng (q) theo số lượng vốn (K) và số lượng lao
động (L):
KK
f
K
q
K
q
MP
=
∂
∂
=
∆
∆
=
và
LL
f
L
q
L
q
MP
=
∂
∂
=
∆
∆
=
Trong đó: MP
K
và MP
L
lần lượt là năng suất biên của vốn và lao động.
Như vậy, năng suất biên của một yếu tố sản xuất nào đó chính là đạo hàm
riêng của hàm số tổng sản lượng (hay hàm sản xuất) theo số lượng yếu tố sản xuất
đó. Về mặt hình học, năng suất biên là độ dốc của đồ thị hàm sản xuất (hay đường
tổng sản lượng) tại từng điểm của đồ thị.
2.2 Quy luật năng suất biên giảm dần
Quy luật năng suất biên giảm dần: Nếu số lượng của một yếu tố sản xuất tăng
dần trong khi số lượng các yếu tố sản xuất khác giữ nguyên thì sản lượng sẽ tăng
nhanh dần (nghĩa là năng suất biên của yếu tố sản xuất đó ngày càng lớn). Tuy
nhiên, vượt qua một mốc nào đó thì sản lượng sẽ gia tăng chậm hơn (nghĩa là năng
suất biên của yếu tố sản xuất đó ngày càng nhỏ nhưng vẫn còn dương). Nếu tiếp
tục gia tăng số lượng yếu tố sản xuất đó thì tổng sản lượng đạt đến mức tối đa
(năng suất biên bằng không) và sau đó sẽ sút giảm (năng suất biên ngày càng nhỏ
và mang giá trị âm).
Đứng trên phương diện toán học, quy luật năng suất biên giảm dần tương ứng
với giả định là đạo hàm riêng bậc hai của hàm sản xuất là âm.
0
2
2
<=
∂
∂
=
∂
∂
KK
K
f
K
q
K
MP
và
0
2
2
<=
∂
∂
=
∂
∂
LL
L
f
L
q
L
MP
Trong phân tích sản xuất, ta giả định rằng chất lượng của từng đơn vị của một
yếu tố sản xuất nào đó là như nhau. Năng suất biên giảm dần là kết quả của việc
hạn chế sử dụng các đầu vào cố định khác. Quy luật năng suất biên giảm dần tác
động đến hành vi và quyết định của doanh nghiệp trong việc lựa chọn các yếu tố
sản xuất để tăng năng suất, giảm chi phí và tối đa hoá lợi nhuận.
2.3 Năng suất trung bình (AP)
Năng suất trung bình của một yếu tố sản xuất nào đó được tính bằng cách lấy
tổng sản lượng chia cho số lượng yếu tố sản xuất đó.
Công thức tính năng suất trung bình:
L
q
AP
L
=
và
K
q
AP
K
=
, trong đó: AP
L
và
AP
K
lần lượt là năng suất trung bình của lao động và của vốn.
5
Năng suất trung bình của một yếu tố sản xuất giảm xuống khi năng suất biên
thấp hơn năng suất trung bình và ngược lại năng suất trung tăng lên khi năng suất
biên lớn hơn năng suất trung bình.
2.4 Tác động của tiến bộ công nghệ đến sản lượng
Mối quan hệ giữa số lượng yếu tố đầu vào và sản lượng được quyết định bởi
công nghệ sản xuất. Hay nói cách khác, công nghệ sản xuất là cách thức sản xuất
ra hàng hoá - dịch vụ. Công nghệ được cải tiến khi có những phát minh khoa học
mới được áp dụng vào sản xuất. Công nghệ tiến bộ sẽ giúp sử dụng tài nguyên hiệu
quả hơn. Điều này có nghĩa là công nghệ mới có thể giúp sản xuất ra nhiều sản
phẩm hơn với cùng số lượng các yếu tố đầu vào như trước hay thậm chí ít hơn. Với
công nghệ mới, máy móc thiết bị có năng suất cao hơn và công nhân có thể đạt
năng suất cao hơn. Những điều này làm tăng năng lực sản xuất của nền kinh tế. Vì
vậy, công nghệ sản xuất thường được xem như là một yếu tố phản ánh trình độ
phát triển của nền kinh tế về phương diện sản xuất.
3. Đường đẳng lượng
3.1 Đường đẳng lượng
Các kết hợp của các yếu tố đầu vào tạo ra cùng một sản lượng sẽ được biểu
diễn trên một đường đẳng lượng.
Đường đẳng lượng cho biết các kết hợp khác nhau về mặt số lượng của vốn
(K) và lao động (L) để sản xuất ra một số lượng sản phẩm nhất định q
0
nào đó.
Phương trình của đường đẳng lượng:
( )
0
, qLKf
=
hay
( )
5
0
, LqgK
=
Các đặc điểm của đường đẳng lượng:
- Tất cả những phối hợp khác nhau giữa vốn và lao động trên một đường đẳng
lượng sẽ cho ra một mức sản lượng như nhau.
- Tất cả những phối hợp về mặt số lượng của vốn và lao động nằm trên đường
đẳng lượng phía trên (phía dưới) mang lại mức sản lượng cao hơn (thấp hơn).
- Đường đẳng lượng dốc xuống về hướng bên phải và lồi về phía gốc toạ độ.
- Những đường đẳng lượng không bao giờ cắt nhau.
Trên một hệ trục ta có thể vẽ ra rất nhiều đường đẳng lượng tuỳ theo sản
lượng. Các nhà sản xuất sẽ linh hoạt sử dụng những kết hợp đầu vào tạo ra cùng
một sản lượng nhưng họ sẽ chọn tập hợp có chi phí thấp nhất khi xét đến yếu tố giá
của các đầu vào.
3.2 Tỷ lệ thay thế kỹ thuật biên (MRTS)
Khi di chuyển dọc trên một đường đẳng lượng, ta thấy có sự thay thế giữa các
yếu tố sản xuất để tạo ra một sản lượng không đổi. Để đo lường mức độ thay thế
giữa vốn và lao động, ta có khái niệm tỷ lệ thay thế kỹ thuật biên (MRTS). Tỷ lệ
thay thế kỹ thuật biên của lao động cho vốn là số đơn vị vốn phải bớt đi để tăng
thêm một đơn vị lao động mà không làm thay đổi tổng sản lượng.
6
Công thức tính tỷ lệ thay thế kỹ thuật biên:
00 qqqq
LchoK
dL
dK
L
K
MRTS
==
−=
∆
∆
=
Trong đó: MRTS
L cho K
là tỷ lệ thay thế kỹ thuật biên của lao động cho vốn.
Ký hiệu q = q
0
cho ta thấy là việc tính toán tỷ lệ thay thế biên được thực hiện trên
đường đẳng lượng q
0
. Dấu (-) trong đẳng thức giữ cho tỷ lệ thay thế kỹ thuật biên
luôn có giá trị dương. Vì vậy, tỷ lệ thay thế kỹ thuật biên cho biết độ lớn của sự
thay thế giữa vốn và lao động. Căn cứ vào công thức này ta có thể thấy nghịch dấu
với độ dốc của đường đẳng lượng tại một điểm nào đó chính là tỷ lệ thay thế kỹ
thuật biên của lao động cho vốn tại điểm đó. Đó là vì q
0
= f(K, L) nên có thể suy ra
phương trình đường đẳng lượng là K = g(q
0
, L). Do đó:
dL
dK
MRTS
−=
hay chính là
nghịch dấu với độ dốc của đường đẳng lượng.
4. Một số hàm sản xuất thông dụng và đường đẳng lượng tương ứng
4.1 Hàm sản xuất tuyến tính
bLaKq
+=
( )
0,
≥
ba
. Với hàm sản xuất này, khi vốn hay lao động tăng thêm
một đơn vị thì sản lượng sẽ tăng thêm một lượng tương ứng là a hay b đơn vị. Do
vậy, năng suất biên của vốn và lao động lần lượt là các hệ số a và b. Năng suất biên
của vốn và lao động không thay đổi khi số vốn và lao động được sử dụng tăng
thêm. Do đó, đường biểu diễn mối quan hệ giữa sản lượng và số lượng các đầu vào
(vốn và lao động) là các đường thẳng dốc lên với độ dốc là a hay b.
Do phương trình của đường đẳng lượng ứng với hàm sản xuất tuyến tính là:
bLaKq
+=
0
nên
L
a
b
a
q
K
−=
. Như vậy, đường đẳng lượng của hàm số này là
những đường thẳng song song có độ dốc
a
b
−
.
Trong trường hợp hàm sản xuất này, vốn và lao động có thể hoàn toàn thay
thế cho nhau. Nhà sản xuất có thể chỉ sử dụng vốn hay lao động cho sản xuất tuỳ
thuộc vào giá của chúng.
4.2 Hàm sản xuất với tỷ lệ kết hợp cố định
( )
bLaKq ,min
=
;
( )
0,
>
ba
. Phương trình hàm sản xuất này cho biết sản lượng
bằng với giá trị nhỏ nhất của hai giá trị trong ngoặc.
- Nếu aK < bL thì q = aK. Trong trường hợp này, vốn là yếu ràng buộc đối với
sản lượng. Việc tăng thêm lao động không làm không làm gia tăng sản lượng nên
MP
L
= 0. Vốn là yếu tố quyết định.
- Nếu aK > bL thì q = aL. Trong trường hợp này, lao động là yếu ràng buộc
đối với sản lượng. Việc tăng thêm vốn không làm không làm gia tăng sản lượng
nên MP
K
= 0. Lao động là yếu tố quyết định.
- Khi aK = bL thì cả hai yếu tố K và L được sử dụng một cách hợp lý nhất vì
không có hiện tượng dư thừa vốn hay lao động. Khi đó
a
b
L
K
=
. Đẳng thức này xảy
ra tại các điểm ở góc của đường đẳng lượng.
7
Với hàm sản xuất này, vốn và lao động phải được sử dụng với một tỷ lệ nhất
định vì chúng không thể thay thế cho nhau. Mỗi một mức sản lượng đòi hỏi một
phương án kết hợp đặc biệt giữa vốn và lao động. Trong trường hợp này, ta không
thể tạo thêm sản lượng nếu như không đưa thêm vào cả vốn và lao động theo một
tỷ lệ cụ thể.
4.3 Hàm sản xuất COBB-DOUGLAS
ba
LcKq
=
; a,b,c >0.
Đây là trường hợp trung gian giữa hai trường hợp trên và cũng là hàm sản
xuất phổ biến nhất được sử dụng để nghiên cứu mối quan hệ giữa số lượng yếu tố
đầu vào và sản lượng của một quá trình sản xuất.
6. Đường đẳng phí
Giả sử một doanh nghiệp dùng một số tiền nào đó, được gọi là tổng chi phí và
được ký hiệu là TC - để mua hay thuê vốn và lao động cho sản xuất.Nếu đơn giá
vốn là v và đơn giá của lao động là w thì doanh nghiệp sẽ sử dụng bao nhiêu vốn
và lao động? Đường đẳng phí sẽ giúp trả lời câu hỏi này.
Đường đẳng phí cho biết các kết hợp khác nhau của số lượng lao động (L) và
vốn (K) có thể mua được bằng một số tiền (tổng chi phí) nhất định ứng với những
mức giá nhất định.
Phương trình đường đẳng phí có dạng: TC = vK + wL, trong đó TC là tổng
chi phí, v là đơn giá vốn, w là đơn giá lao động, vK là chi phí cho vốn, wL là chi
phí cho lao động. Phương trình này cho biết tổng chi phí cho vốn (vK) và cho lao
động (wL) phải bằng với tổng chi phí (TC).
Sự đánh đổi giữa vốn và lao động được biểu diễn bằng độ dốc của đường
đẳng phí. Nếu gọi S là độ dốc của đường đẳng phí, ta có thể viết:
v
w
wTC
vTC
S
−==
/
/
S bằng với tỷ số giữa đơn giá của lao động và vốn và không phụ thuộc vào
tổng chi phí. Do đó, khi giá của các yếu tố đầu vào thay đổi thì độ dốc của đường
đẳng phí thay đổi.
8
CHƯƠNG 2:
THỰC TRẠNG NGUỒN NHÂN LỰC Ở NƯỚC TA HIỆN NAY
1. Tổng quan về lao động - việc làm
1.1. Về dân số và lao động
Nước ta có quy mô dân số lớn, tốc độ tăng dân số bình quân tương đối cao.
Dân số cả nước năm 2000 là 77.635,4 nghìn người, đến năm 2005 là 83.119,9
nghìn người. Như vậy trong 5 năm, bình quân mỗi năm tăng khoảng 1,1 triệu
người. Tỷ lệ dân số giữa thành thị và nông thôn có sự thay đổi theo chiều hướng
tích cực, song còn chậm. Tỷ trọng dân số thành thị tăng từ 24,22% năm 2000 lên
26,75% năm 2005. Dân số chủ yếu tập trung ở khu vực nông thôn, năm 2005 có
73,25% dân số ở nông thôn. Do dân số tăng nhanh nên hàng năm lực lượng lao
động đã được bổ sung với một số lượng đáng kể, nhất là ở khu vực nông thôn.
Năm 2005, lực lượng lao động (LLLĐ) của cả nước là 44.382,1 nghìn người, tăng
gần 1,13 triệu người so với năm 2004, và chiếm 53% dân số. LLLĐ dồi dào là một
lợi thế rất lớn của nước ta, song đây cũng là một thách thức trong vấn đề giải quyết
việc làm. Hơn nữa, tỷ lệ lao động ở thành thị có tăng, song lực lượng lao động ở
nông thôn còn quá lớn. Năm 2005 lực lượng lao động ở nông thôn là 33.313,9
nghìn người, chiếm 75,1% LLLĐ của cả nước. Đây là sự bất hợp lý trong cơ cấu
lao động ở nước ta hiện nay và là vấn đề hết sức cấp bách về giải quyết việc làm
cho lao động nông thôn.
Cơ cấu dân số phân chia theo giới tính không có biến đổi lớn. Trong khoảng
10 năm trở lại đây, tỷ lệ nam giới chiếm khoảng trên 49%, nữ giới chiếm khoảng
gần 51%. Lực lượng lao động là nam giới trong thực tế có xu hướng tăng: năm
2004 lao động nam có 22.065,2 nghìn người, chiếm 51%, lao động nữ có 21.190,1
nghìn người, chiếm 49,0%. Năm 2005, lao động nam có 22.573,8 nghìn người,
chiếm 51,26%, lao động nữ có 21.631,2 nghìn người, chiếm 48,74%. Như vậy tỷ
trọng lao động nữ trong tổng lực lượng lao động đang có xu hướng giảm.
1.2. Về chất lượng lao động
Ở nước ta, chất lượng lao động của LLLĐ tuy đã có bước chuyển biến đáng
kể do có sự cải cách và tăng cường đầu tư trong công tác giáo dục, đào tạo, dạy
nghề, song nhìn chung còn thấp, chưa thể đáp ứng tốt và kịp thời những yêu cầu
của công cuộc đổi mới và quá trình hội nhập. Chất lượng lao động được thể hiện ở
một số mặt sau:
+ Về trình độ học vấn: Việc thực hiện những mục tiêu cải cách giáo dục đã
thực sự đem lại những chuyển biến về trình độ học vấn trong cộng đồng người dân,
đây là một yếu tố thuận lợi mang tính nội sinh trong việc đẩy mạnh các hoạt động
đào tạo nghề cũng như giải quyết việc làm cho LLLĐ ở nước ta hiện nay. Xét về
tổng thể thì trình độ học vấn của LLLĐ đã được nâng cao hơn, tỷ lệ lao động tốt
nghiệp trung học cơ sở và trung học phổ thông đã tăng đáng kể. Tỷ lệ lao động tốt
nghiệp trung học phổ thông đã tăng từ 17,23% năm 2000 lên 21,2% năm 2005.
Tuy nhiên, tỷ lệ lao động biết chữ nhưng mới đạt trình độ tiểu học và dưới tiểu học
9
còn cao, tỷ lệ mù chữ cũng còn khá cao. Tình trạng tái mù chữ xuất hiện ở nhiều
nơi, nhất là ở các vùng núi, vùng sâu, vùng xa, khiến cho tỷ lệ người chưa biết chữ
đã tăng lên từ 3,58% năm 2001 lên 5,0% năm 2004. Tuy nhiên tình trạng này đã
được cải thiện bằng việc tích cực thực hiện chủ trương phổ cập tiểu học và xóa mù
chữ. Đến năm 2005, tỷ lệ mù chữ đã giảm xuống còn 4,0%. Tỷ lệ lao động chưa tốt
nghiệp tiểu học giảm từ 16,48% năm 2000 xuống còn 11, 95% năm 2005. Nhìn
vào số lượng và tỷ lệ thì tình hình dường như đã được cải thiện, song về chát lượng
thì đây vẫn là vấn đề có nhiều bất cập.
Trong thực tế còn có sự cách biệt khá lớn về trình độ học vấn của LLLĐ giữa
thành thị và nông thôn cũng như giữa các vùng, miền lãnh thổ. Năm 2003, ở khu
vực thành thị, cứ 100 người tham gia LLLĐ thì có 67 người tốt nghiệp phổ thông
cơ sở trở lên, cao gấp 1,5 lần so với chỉ số này ở khu vực nông thôn. Trong khi đó
tỷ lệ mù chữ hoặc chưa tốt nghiệp tiểu học, trong khi ở Đồng bằng sông Cửu Long
có các chỉ số tương ứng là: 11, 16 và 33; ở Tây Bắc là: 12,23 và 35; ở Tây Nguyên
là: 16,26 và 26. Các vùng Đồng bằng sông Cửu Long, Duyên hải Nam Trung Bộ là
những vùng đông dân cư, tiềm năng sản xuất lớn, nhưng tỷ trọng lao động chưa
biết chữ cao, tỷ lệ lao động có trình độ học vấn cấp THCS và THPT còn thấp.
Trình độ học vấn của LLLĐ ở các vùng núi, vùng sâu, vùng xa vẫn thấp hơn nhiều
so với các vùng khác. Đây chính là một trong những nguyên nhân làm hạn chế khả
năng tăng năng suất lao động và thu hút vốn đầu tư của vùng.
+ Về trình độ chuyên môn kỹ thuật: Những năm gần đây, chât lượng của nguồn
lao động nước ta về phương diện chuyên môn kỹ thuật đã được cải thiện đáng kể,
tỷ lệ lao động được đào tạo tăng lên: từ 19,62% năm 2002 tăng lên 21% năm 2003,
22,5% năm 2004, và 24,79% năm 2005. Tuy nhiên đây vẫn là con số ít ỏi so với
yêu cầu của thị trường lao động đang ngày càng phát triển, đặc biệt là ở các vùng
kinh tế trọng điểm, các khu công nghiệp và các khu đô thị tập trung. Nhiều ngành,
nhiều địa phương còn rất thiếu lao động có trình độ chuyên môn kỹ thuật cao,
trong khi lao động phổ thông, lao động không có chuyên môn kỹ thuật còn chiếm
một tỷ lệ lớn. Năm 2005, tỷ lệ lao động phổ thông (chưa qua đào tạo) là 75,21%.
Đây là một trong những mặt yếu kém và bất lợi nhất của LLLĐ nước ta, nó thể
hiện sức cạnh tranh của LLLĐ nước ta là yếu so với LLLĐ của nhiều nước trong
khu vực.
Thực tế còn cho thấy có sự tách biệt lớn về trình độ chuyên môn kỹ thuật của
LLLĐ giữa thành thị và nông thôn cũng như các vùng núi, vùng sâu, vùng xa. Năm
2005, vùng có tỷ lệ lao động đã qua đào tạo cao nhất là vùng Đông Nam Bộ
37,98%, Đồng bằng sông Hồng là 34,75%, thấp nhất là Tây Bắc 13,84%, sau đó là
vùng Đồng bằng sông Cửu Long 16,75%.
1.3. Về tình trạng việc làm
Lực lượng lao động đông đảo được bổ sung hàng năm đang đặt ra nhiều vấn
đề cấp bách. Các giải pháp về giải quyết lao động, việc làm đã được thực hiện tích
cực và đạt nhiều hiệu quả. Số lao động có việc làm thường xuyên tăng lên liên tục
trong thời kỳ từ năm 1996 đến nay. Năm 1996, số lao động có việc làm thường
xuyên là 34.907,6 nghìn người, đến năm 2004 tăng lên là 40.792,6 nghìn người.
10
(xem bảng 1). Tuy nhiên chất lượng của việc làm mới được tạo ra còn thấp, chủ
yếu tập trung ở khu vực phi kết cấu, phần lớn là lao động giản đơn.
BẢNG 1. SỐ NGƯỜI ĐỦ 15 TUỎI TRỞ LÊN CÓ VIỆC LÀM THƯỜNG XUYÊN
Đơn vị: Nghìn người
Năm Tổng số Nữ Thành thị Nông thôn
1996 34907,6 17350,5 6463,6 28444,0
1997 34716,4 17453,9 6858,9 27857,4
1998 36018,3 18079,9 7222,4 28795,9
1999 35731,1 17716,9 7923,8 27807,2
2000 36205,5 17931,5 8185,9 28019,6
2001 37677,4 18638,9 8718,9 28958,5
2002 39289,6 - 9195,5 30094,1
2003 39585,0 - 9533,6 30051,4
2004 40792,6 19604,0 10140,7 30651,9
Nguồn: Thực trạng lao động - việc làm 1996 đến 2004.
* Cơ cấu lao động chia theo nhóm ngành kinh tế:
Sự chuyển dịch cơ cấu lao động theo ngành kinh tế đã có tiến bộ, song còn
khó khăn và chậm chạp. Đến nay đại bộ phận lực lượng lao động vẫn tập trung
trong ngành nông - lâm - ngư nghiệp. Tỷ trọng lao động trong nông - lâm - ngư
nghiệp chiếm tới 57,90% năm 2004, và 56,80% (đến 1.7.2005), số liệu tương ứng
các năm trong ngành công nghiệp và xây dựng là 17,4% và 17,9%, trong ngành
dịch vụ là 24,7% và 25,3% trong tổng số lao động có việc làm của cả nước. (xem
bảng 2). Tỷ trọng lao động trong ngành nông-lâm-ngư nghiệp cao phản ảnh mức
độ thu hút lao động vào các ngành công nghiệp và dịch vụ chưa thực sự đủ mạnh
để có thể làm thay đổi một cách căn bản cơ cấu lao động xã hội.
BẢNG 2. CƠ CẤU LAO ĐỘNG CÓ VIỆC LÀM CẢ NƯỚC THEO NHÓM NGÀNH KINH TẾ
Đơn vị tính:%
2000 2001 2002 2003 2004 2005
Nông-lâm-ngư nghiệp 62,61 62,76 61,14 58,35 57,90 56,80
Công nghiệp-xây dựng 13,10 14,42 15,05 16,96 17,40 17,9
Dịch vụ 24,28 22,82 23,81 24,69 24,70 25,3
Nguồn: Tạp chí Kinh tế và phát triển, số 98, năm 2005, tr.21, và Báo Lao
động, ngày 18-11-2005
Đặc điểm nổi bật nhất trong cơ cấu lao động có việc làm là sự chênh lệch lớn
giữa các vùng. Năm 2005, vùng được coi là có cơ cấu lao động tiến bộ nhất là
vùng Đông Nam Bộ (tương ứng với các vùng I, II, III là: 27,8%, 30,9%; 41,3%);
vùng có cơ cấu lao động kém phát triển nhất là vùng Tây Bắc với gần 84,87% lao
động làm việc trong các ngành nông, lâm, ngư nghiệp, chỉ có 5,23% lao động làm
việc trong ngành công nghiệp và xây dựng, và 9,9% làm việc trong ngành dịch vụ.
Mặt khác, sự đóng góp của các khu vực kinh tế vào tốc độ tăng GDP trong
những năm gần đây có chuyển biến theo chiều hướng tích cực song vẫn có sự
chênh lệch lớn, trong đó khu vực I có số lượng lao động nhiều nhất nhưng tỷ lệ
11
đóng góp lại thấp nhất. Năm 2004, lao động trong khu vực I chiếm 57,9% nhưng
chỉ đóng góp vào tóc độ tăng GDP 0,7%, trong khi hai khu vực kia đóng góp 6,9%;
hoặc nếu xét theo cơ cấu GDP thì năm 2004 khu vực I chỉ đạt 21,76%, trong khi
khu vực II đạt 40,09% và khu vực III đạt 38,15%.
* Cơ cấu lao động theo thành phần kinh tế cũng có những chuyển biến song
chưa phải là lớn. Trong các khu vực thì khu vực kinh tế ngoài quốc doanh tạo
nhiều việc làm nhất. Năm 2005, lao động trong khu vực này chiếm 88,8% tổng số
việc làm trong nền kinh tế; sau đó là khu vực kinh tế nhà nước chiếm 9,7% và khu
vực có vốn đầu tư nước ngoài chiếm 1,6%. (xem bảng 3)
BẢNG 3. CƠ CẤU LAO ĐỘNG THEO THÀNH PHẦN KINH TẾ NĂM 2000-2005
Đơn vị tính:%
2000 2002 2003 2004 2005
Kinh tế nhà nước 9,3 9,5 9,9 10,0 9,7
Kinh tế ngoài nhà nước 90,1 89,4 88,8 88,5 88,8
Khu vực ĐTNN 0,6 1,1 1,3 1,5 1,6
Nguồn: Niên giám thống kê 2004,2005.
1.4. Vấn đề thất nghiệp
Nhìn chung, tình trạng việc làm đã được cải thiện đáng kể, tỷ lệ thất nghiệp
giảm liên tục trên cả nước và ở cả khu vực thành thị và nông thôn. Năm 2005, tỷ lệ
thất nghiệp tại thành thị là 5,3% (giảm 0,3% so với năm 2004), đặc biệt ở độ tuổi
15-24 tỷ lệ này là 13,4% (giảm 0,5% so với 2004). Trong 8 vùng lãnh thổ thì vùng
Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Hồng có tỷ lệ thất nghiệp cao nhất. Bên cạnh
đó, tỷ lệ thời gian lao động được sử dụng ở khu vực nông thôn là 80%, tăng 1,6%
so với năm 2004).
Trong các vùng lãnh thổ, tỷ lệ thất nghiệp của LLLĐ trong độ tuổi ở khu vực
thành thị đã giảm xuống ở 5 vùng là: Đồng bằng sông Hồng, Đông Bắc, Bắc Trung
Bộ, Đông Nam Bộ, Đồng bằng sông Cửu Long, và tăng lên ở các vùng Tây Bắc,
Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên.
Theo trình độ chuyên môn kỹ thuật, thì thất nghiệp không chỉ có ở LLLĐ
chưa qua đào tạo (chiếm 8%) mà còn có ở các nhóm lao động đã qua đào tạo (tỷ lệ
thất nghiệp của LLLĐ đã tốt nghiệp trung học chuyên nghiệp là 4,4%; đã tốt
nghiệp cao đẳng, đại học là 3,8%). Trong tổng số lao động thất nghiệp ở thành thị,
số người chưa tìm được việc làm sau khi thôi học hoặc tốt nghiệp các cơ sở đào tạo
chiếm tới 73,7%. Đây cũng là một trong những vấn đề quan trọng cần phải quan
tâm giải quyết bởi phần lớn số lao động này là những người còn trẻ tuổi, có sức
khỏe, có trình độ học vấn, có tay nghề
Bên cạnh vấn đề thất nghiệp ở thành thị, vấn đề thời gian lao động ở nông
thôn chưa được sử dụng vẫn là một vấn đề bức xúc. Nếu xét một cách tương đối thì
tỷ lệ thời gian lao động chưa được sử dụng ở khu vực này là 20,6%, nếu tính theo
số tuyệt đối thì nghĩa là sẽ có là gần 7 triệu người thiếu việc làm.
12
1.5. Vấn đề di cư lao động
Thực tế ở nước ta hiện nay do di cư lao động đang là một vấn đề lớn. Di cư từ
nông thôn ra thành thị, từ ngành nghề này sang ngành nghề khác, từ nơi làm việc
có thu nhập thấp sang nơi làm việc có thu nhập cao, từ nơi có ít cơ hội việc làm
đến có nhiều cơ hội việc làm (như ở các khu công nghiệp, khu chế xuất, khu đô thị
tập trung ). Đây là một quy luật tự nhiên trong quá trình phát triển đến vùng phát
triển hơn, từ nông thôn ra thành thị có xu hướng gia tăng, khó kiểm soát. Ước tính
năm 2004, thành phố Hồ Chí Minh có khoảng hơn 80.000 lao động, Hà Nội có hơn
20.000 lao động làm việc thường xuyên đến từ các tỉnh khác. Số liệu thống kê của
bộ Lao động - Thương binh và Xã hội cho thấy số lao động di cư ra khỏi vùng lãnh
thổ để kiếm việc làm ở nơi khác cao nhất là Duyên hải Nam Trung Bộ (29,4%),
sau đó là Đồng bằng sông Cửu Long (24,1%), thấp nhất là Tây Nguyên (0,7%) và
Tây Bắc (0,1%). Trong khi đó khu vực có tỷ lệ người lao động đến tìm việc nhiều
nhất là khu vực Đông Nam Bộ (68,5%). Đây là vùng có nhiều cơ hội việc làm và
mức sống cũng như mức thu nhập cao hơn các vùng khác.
1.6. Về xuất khẩu lao động
Xuất khẩu lao động là một hoạt động kinh tế - xã hội có ý nghĩa quan trọng,
góp phần giải quyết việc làm, tăng thu nhập, nâng cao trình độ tay nghề và tác
phong công nghiệp cho người lao động. Một trong những lợi thế về cạnh trạnh
xuất khẩu lao động của nước ta là nguồn lao động dồi dào, lực lượng lao động trẻ
chiếm tỷ lệ khá cao trong tổng lao động của toàn xã hội. Trong những năm gần
đây, xuất khẩu lao động đã có những bước tiến đáng kể. Số lượng lao động xuất
khẩu có thời hạn đã tăng từ 46.112 người năm 2002 lên 75.000 người năm 2003 và
giảm xuống còn 67.447 người vào năm 2004. Đến nay, Việt Nam đã có trên
400.000 lao động chủ yếu của Việt Nam là Đài Loan, Malaixia, Hàn Quốc, Nhật
Bản, Lào Hàng năm, số lao động xuất khẩu chuyển về nước khoảng 1,6 tỷ USD.
Tuy nhiên, bên cạnh đó lao động xuất khẩu của ta cũng còn có những hạn chế, đặc
biệt là trình độ tay nghề của người lao động còn thấp, tỷ lệ lao động xuất khẩu
được đào tạo nghề còn khá khiêm tốn. Theo thống kê của Bộ Lao động - Thương
binh và Xã hội, tỷ lệ lao động được đào tạo nghề trong tổng số lao động tham gia
xuất khẩu lao động năm 2002 là 25%, năm 2003 là 35,5%. Năm 2004, mặc dù có
90% lao động xuất khẩu được đào tạo, nhưng chỉ có gần 50% trong số đó được đào
tạo nghề trước khi đi, còn trên 40% được đào tạo nghề trực tiếp tại nơi làm việc.
Đây là một trong những bất cập của công tác đào tạo nghề và nâng cao chất lượng
lao động, nhất là lao động xuất khẩu của nước ta.
2. Thực trạng lao động ở nước ta hiện nay
2.1 Lực lượng lao động: Theo điều tra lao động việc làm ngày 1/7/2004 lực
lượng lao động từ 15 tuổi trở lên cả nước là 43.255 nghìn người. Trong đó lực
lượng lao động ở nhóm tuổi 15 – 34 tuổi chiếm 46,8%, từ 35 – 54 tuổi chiếm
35,4%, trên 55 tuổi chiếm 7,8%. Như vậy lực lượng lao động trẻ (dưới 35 tuổi) ở
nước ta chiếm xấp xỉ 50% lực lượng lao động và điều đó cũng cho thấy được tiềm
năng về lao động ở nước ta là dồi dào.
Tuy nhiên, hiện nay tình trạng lao động thừa mà thiếu đang diễn ra, đây là
một khó khăn lớn cần giải quyết: Theo dự báo của các chuyên gia lao động, năm
13
2007, thị trường trong nước tiếp tục khan hiếm lao động cấp cao; lao động bậc
trung và phổ thông tại các khu công nghiệp, khu chế xuất (KCN, KCX) cũng thiếu,
cụ thể như sau:
Tại TP.HCM, trung tâm kinh tế lớn nhất của cả nước, trong năm 2007, 15
KCN, KCX của Thành phố cần tuyển 51.750 lao động, trong đó 38.295 lao động
phổ thông. Còn tại Bình Dương, theo bà Nguyễn Hoài Nam, Trưởng phòng Quản
lý lao động các KCN Bình Dương, trong năm 2007, nhu cầu tuyển dụng lao động
tại các KCN là 20.000 người. Trong đó, lao động phổ thông chiếm 85%, số còn lại
tập trung vào lao động có tay nghề trình độ trung cấp, cao đẳng, đại học.
Phản ánh từ các trung tâm giới thiệu việc làm (GTVL) ở TP.HCM cho thấy,
quý I/2007, nhu cầu tuyển dụng lao động, nhất là lao động phổ thông tăng vọt,
nhưng số ứng viên đến đăng ký tìm việc làm lại giảm. Sự khan hiếm lao động này
gây khó khăn cho các doanh nghiệp, nhưng đó lại là tín hiệu tốt, khi các doanh
nghiệp phải cạnh tranh gay gắt để thu hút và giữ chân người lao động, thì họ buộc
phải tăng cường cải thiện đời sống và sinh hoạt cho người lao động. Từ đó, người
lao động có thể yên tâm làm việc lâu dài, với mức thu nhập có thể trang trải được
cuộc sống tốt hơn.
Dịch chuyển lao động ở các KCX, KCN tại TP.HCM đã và đang ngày càng rõ
nét, tạo ra những nguy cơ về thiếu hụt lao động khi cân đối lại các ngành nghề.
Theo phân tích của Ban Quản lý các KCX-KCN TP.HCM (HEPZA), những năm
tới, nhu cầu lao động sẽ thay đổi theo từng ngành nghề, theo hướng giảm dần các
ngành thâm dụng lao động trình độ thấp, ưu tiên các ngành sản xuất công nghệ cao
sử dụng nhiều công nhân lành nghề, lao động kỹ thuật bậc cao.
Ông Trần Anh Tuấn, Phó Giám đốc Trung tâm GTVL TP.HCM cho biết, qua
khảo sát 2.300 doanh nghiệp đóng trên địa bàn, các nhóm ngành: kỹ thuật - công
nghệ phục vụ sản xuất, điện tử - viễn thông, cơ khí chính xác, công nghệ - thông
tin, chế biến thực phẩm cần 30% lao động lành nghề; các nhóm ngành quản trị
kinh doanh, tiếp thị, quảng cáo, kế toán, ngân hàng, dịch vụ du lịch cần 30%; 40%
còn lại tập trung vào công nhân có tay nghề, lao động phổ thông các ngành may,
giày da, chế biến thực phẩm.
Nhiều ý kiến cho rằng, nếu doanh nghiệp quan tâm đến mức lương và đời
sống của người lao động hơn sẽ góp phần hạn chế người lao động bỏ việc. Theo
nhận định của ông Nguyễn Mạnh Cường, Phó vụ trưởng Vụ Quan hệ quốc tế (Bộ
Lao động – Thương binh và Xã hội), đối với nhân lực cao cấp, các doanh nghiệp
phải thực sự nhập cuộc, bởi cuộc chiến giành nhân tài giữa các doanh nghiệp càng
trở nên khốc liệt. Vì vậy, để tránh áp lực thiếu hụt, mất cân đối về lao động, các
doanh nghiệp phải có lộ trình cho kế hoạch đào tạo, phù hợp với tình hình sản
xuất, kinh doanh theo từng thời điểm; xây dựng mối quan hệ lao động hài hòa để
đem lại sự phát triển bền vững.
2.2 Phân bổ lực lượng lao động: Trong tổng số lực lượng lao động hiện có thì
tỷ lệ lao động ở khu vực thành thị chiếm 24,6%, lao động ở khu vực nông thôn
75,5%. Phân bổ lao động hiện nay cho thấy sự chuyển dịch về cơ cấu lao động
chưa tương thích với sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong 5 năm qua. Trong 5 năm
qua tỷ trọng ngành nông nghiệp xấp xỉ 21,6% GDP nhưng lực lượng lao động lớn,
14
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét