Đề tài: Quá trình chứng minh vụ án hình sự - 1 quá trình mang tính
khoa học.
1. Lời ở đầu
Trong quá trình điều tra, truy tố và xét xử vụ án hình sự (VAHS), các
cơ quaniện kiểm sát và tòa án luôn phải chứng minh: Có hành vi phạm tội
xảy ra hay không, thời gian, địa điểm và những tình tiết khác của hành vi
phạm tội; Ai là người thực hiện hành vi phạm tội; có lỗi hay không có lỗi, do
cố ý hay vô ý; có năng lực trách nhiệm hình sự hay không; mục đích, động
cơ phạm tội; Những tình tiết tăng nặng, tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình
sự của bị can, bị cáo và những đặc điểm về nhân thân của bị can, bị cáo;
Tính chất và mức độ thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra nhằm xác định
chân lý khách quan của vụ án .
Việc nhận thức chân lý khách quan của VAHS là một quá trình hết sức
phức tạp được tạo bởi các hoạt động thu thập, kiểm tra, đánh giá các chứng
cứ do các chủ thể tiến hành tố tụng thực hiện phù hợp với các qui định của
BLTTHS Việt Nam. Vì vậy quá trình chứng minh trong VAHS phải được
thực hiện một cách khoa học để nhằm xác đinh đúng người đúng tội, không
bỏ lọt tội phạm hoặc không làm oan sai người vô tội bởi không giống như
vụ án hình sự, vụ án dân sự hoặc vụ án hành chính, VAHS có ảnh hưởng rất
lớn tới quyền công dân, tới sinh mạng chính trị và những quyền về nhân
than, tài sản khác của con người. Chính vì vậy, quá trình chứng minh trong
VAHS phải tuân thủ tuyệt đối các quy định của pháp luật và yêu cầu có tính
khoa học cao.
2. Khái niệm, mục đích và ý nghĩa của quá trình chứng minh
VAHS
2.1. Khái niệm
Quá trình chứng minh là quá trình xác định sự thật khách quan đối với
VAHS, là một quá trình nhận thức cái chưa biết, đi từ chưa biết đến biết.
1
Hiện nay, chưa có một định nghĩa cụ thể nào về quá trình chứng minh
VAHS. Tuy nhiên, trên cơ sở những qui định của pháp luật Tố tụng hình sự
(TTHS) Việt Nam và các văn bản pháp luật khác về điều tra, truy tố, xét xử
và thực tiễn xét xử có thể hiểu: Quá trình chứng minh trong vụ án hình sự là
quá trình mà các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng thực
hiện hoạt động nhận thức chân lý về VAHS. Việc nhận thức về VAHS là
việc phản ánh một cách khách quan toàn bộ diễn biến về VAHS, hay nói
cách khác là tái dựng lại được một bức tranh toàn cảnh, chính xác về VAHS đã
xảy ra. Để đạt được điều này, các chủ thể tiến hành tố tụng phải thực hiện các
biện pháp do pháp luật TTHS quy định, làm sáng tỏ tất cả mọi vấn đề có
trong VAHS.
Như vậy, quá trình chứng minh vụ án hình sự là tổng hợp các hành
vi tố tụng hình sự do các chủ thể được Nhà nước trao quyền tiến hành theo
trình tự được Bộ luật tố tụng hình sự quy định để thu thập, kiểm tra, đánh giá
chứng cứ nhằm làm rõ sự thật khách quan của vụ án hình sự.
2.2. Mục đích và ý nghĩa của quá trình chứng minh VAHS
Mục đích, ý nghĩa cơ bản VAHS là: Phát hiện nhanh chóng và xác
định tội phạm, người phạm tội một cách khách quan, toàn diện, xử lý công
minh, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội, qua đó áp dụng
hình phạt đối với người phạm tội, bảo đảm tính cưỡng chế và thể hiện tính
giáo dục của Nhà nước, góp phần vào việc đấu tranh phòng, chống tội
phạm, thực hiện chính sách hình sự của Đảng và Nhà nước ta.
3. Quá trình chứng minh trong VAHS
3.1. Thu thập chứng cứ
Thu thập chứng cứ là hoạt động đầu tiên của quá trình chứng minh
trong VAHS. Hoạt động này có ý nghĩa hết sức quan trọng đối với toàn bộ
quá trình chứng minh. Để tái tạo lại những tình tiết của vụ án đã xảy ra
trước đó đòi hỏi các cơ quan tiến hành tố tụng phải thu thập được đầy đủ
2
những thông tin về vụ việc phạm tội. Chính vì vậy, kết quả của hoạt động
thu thập chứng cứ có ảnh hưởng rất lớn đến toàn bộ quá trình giải quyết vụ
án. Số lượng, chất lượng các chứng cứ thu thập được sẽ tạo điều kiện thuận
lợi hoặc ngược lại gây khó khăn cho các cơ quan tiến hành tố tụng chứng
minh đối với vụ án. Vì vậy, các cơ quan tiến hành tố tụng cần đặc biệt quan
tâm đến hoạt động này.
Thu thập chứng cứ là việc cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng các
phương tiện, biện pháp và phương pháp theo qui định của BLTTH năm 2003
để xác định, tìm ra, thu giữ, bảo quản những chứng cứ và nguồn chứng cứ
nhằm giải quyết chính xác đối với vụ án. Vì vậy, thu thập chứng cứ trong
quá trình chứng minh vụ án hình sự là quá trình phát hiện thu giữ, ghi nhận,
và bảo quản chứng cứ do những người tiến hành tố tụng thực hiện bằng các
phương pháp phù hợp với quy định của luật tố tụng hình sự.
3.2. Kiểm tra chứng cứ
Trước, trong và sau khi thực hiện hành vi phạm tội, có rất nhiều đối
tượng phạm tội đã tính toán rất kỹ để hòng che mắt cơ quan điều tra bằng
việc tạo chứng cứ giả, dựng hiện trường giả. Vì vậy, để chứng cứ đúng, trở
thành căn cứ để giải quyết VAHS thì việc kiểm tra chứng cứ thu thập được
là vô cùng quan trọng.
Kiểm tra chứng cứ là hoạt động của Điều tra viên, Kiểm sát viên,
Thẩm phán và Hội thẩm tiến hành nhằm xác định một cách thận trọng, toàn
diện, khách quan tính chính xác của những thông tin thực tế và tính đáng tin
cậy của những nguồn chứng cứ đã được thu thập để xác lập một cách đúng
đắn mọi tình tiết của vụ án hình sự.
Kiểm tra chứng cứ được tiến hành ở tất cả các giai đoạn trong quá
trình chứng minh vụ án hình sự, mà chủ thể của các giai đoạn này là Điều
tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán, Hội thẩm và một số chủ thể khác được
giao nhiệm vụ tiến hành điều tra trong những trường hợp do luật định. Khi
kiểm tra chứng cứ, các chủ thể có thẩm quyền có trách nhiệm không chỉ
3
kiểm tra các thông tin thực tế đã thu thập mà phải kiểm tra cả nguồn của
chúng; không chỉ kiểm tra từng chứng cứ một cách riêng lẻ, mà phải kiểm
tra trong tổng hợp các chứng cứ đã thu thập được, trong mối quan hệ giữa
các chứng cứ đã thu thập, với các chứng cứ khác đã có trong VAHS.
Thông thường Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán và Hội thẩm
kiểm tra cụ thể từng chứng cứ, xem chứng cứ có phù hợp với thực tế hay
không. Việc kiểm tra chứng cứ được tiến hành ngay từ khi thu thập. Thông qua
việc kiểm tra sẽ tiếp tục củng cố chứng cứ để sử dụng trong quá trình chứng
minh. Ngược lại, nếu chứng cứ không phù hợp thực tế, không liên quan đến
những vấn đề cần xác minh trong vụ án thì phải loại bỏ nó. Nếu chứng cứ
mâu thuẫn, có sự nghi ngờ thì phải kiểm tra xác minh làm rõ.
So sánh đối chiếu giữa các chứng cứ đã thu thập để xem giữa các
chứng cứ có sự phù hợp hay mâu thuẫn với nhau. Đối với các chứng cứ đã
được thu thập, để kiểm tra, nghiên cứu xác định tính xác thực, tính liên quan
của chứng cứ cần phải có sự đối chiếu, so sánh giữa các chứng cứ với nhau,
đồng thời cũng đối chiếu, so sánh với tất cả các tình tiết đã được xác lập
trong vụ án. Trong hệ thống chứng cứ đã thu thập, được sử dụng để chứng
minh trong vụ án gồm nhiều loại chứng cứ với những đặc tính riêng biệt,
khác nhau. Việc kiểm tra để xem xét chúng có phù hợp với nhau hay không,
những chứng cứ nào có cùng mục đích buộc tội, gỡ tội, việc xác định sự mâu
thuẫn giữa các chứng cứ nào đó trong cùng vụ án là có căn cứ, là cơ sở để
quyết định việc tiếp tục điều tra bổ sung, nhằm thu thập thêm chứng cứ mới,
khẳng định nội dung, một tình tiết nào đó trong vụ án, hoặc cũng có thể là cơ
sở để phủ định, xác lập hay buộc tội phải có một lập luận, một cơ sở để giải
thích cho sự mâu thuẫn đó.
Tìm những chứng cứ mới để làm sáng tỏ những chứng cứ đã thu thập
được. Trong quá trình tiến hành tố tụng, khi đã thu thập được chứng cứ, nhưng
có thể còn có những chứng cứ nào đó bị nghi ngờ về tính chính xác, không
đảm bảo độ tin cậy để chứng minh các tình tiết trong vụ án. Vì vậy, khi kiểm
4
tra chứng cứ, cơ quan tiến hành tố tụng phải phát hiện, tìm thêm những chứng
cứ mới trong vụ án để củng cố, khẳng định tính đúng đắn của chứng cứ đã thu
thập hoặc ngược lại, thông qua nội dung thông tin từ chứng cứ mới mà bác bỏ,
phủ định chứng cứ cũ.
3.3. Đánh giá chứng cứ
Đây là một giai đoạn phức tạp của quá trình chứng minh, được các
cơ quan tiến hành tố tụng và người tiến hành tố tụng tiến hành liên tục,
xuyên suốt trong quá trình chứng minh vụ án hình sự, nhằm sử dụng kết quả
đánh giá vào từng giai đoạn khác nhau trong quá trình nhận thức khách
quan.
Chứng cứ trong vụ án hình sự không bao giờ cô lập, mà nó luôn nằm
trong mối quan hệ mật thiết và lôgíc với nhau. Xác định được mối quan hệ
đó là điều kiện cần thiết để xác định sự thật khách quan trong vụ án hình sự.
Việc phát hiện, thu thập tài liệu, chứng cứ về số lượng, chất lượng
có sự khác nhau dẫn tới việc đánh giá những tài liệu, chứng cứ cũng có sự
khác nhau. Tuy vậy, việc đánh giá tài liệu chứng cứ ở các giai đoạn tố tụng
(giai đoạn điều tra, giai đoạn truy tố, giai đoạn xét xử) có mối quan hệ với
nhau và có cùng một mục đích. Việc đánh giá ở giai đoạn trước là tiền đề,
điều kiện của giai đoạn sau. Giai đoạn trước cung cấp bổ sung thông tin,
chứng cứ cho giai đoạn sau để dần hoàn thiện nhận thức chân lý khách quan
của vụ án. Đánh giá chứng cứ là quá trình nhận thức lôgíc về chứng cứ và là
sự phù hợp của các chứng cứ trong toàn bộ hệ thống chứng cứ.
Trong tất cả các chứng cứ đã thu thập được ở giai đoạn chứng minh
trong VAHS ở nước ta, mỗi chứng cứ đều nằm ở các nguồn khác nhau và nó
có những đặc tính riêng. Vì vậy, khi sử dụng chứng cứ vào quá trình chứng
minh đòi hỏi phải có sự xem xét, đánh giá sự phù hợp của chứng cứ đối với
những vấn đề, tình tiết cần phải chứng minh.
3.4. Sử dụng chứng cứ
5
Trong quá trình chứng minh vụ án hình sự, hoạt động sử dụng chứng
cứ gắn liền với hoạt động đánh giá chứng cứ. Đánh giá chứng cứ và sử dụng
chứng cứ có quan hệ chặt chẽ không thể tách rời. Đánh giá chứng cứ là tiền
đề, là điều kiện cho sử dụng chứng cứ. Sử dụng chứng cứ là sự kiểm
nghiệm, xác định lại kết quả của hoạt động đánh giá chứng cứ. Đánh giá
chứng cứ không đúng tất yếu sẽ sử dụng chứng cứ sai lầm.
Trong quá trình chứng minh VAHS chứng cứ đã thu thập trong vụ
án được sử dụng để phát hiện, thu thập chứng cứ mới. Việc hoàn thiện nhận
thức chân lý khách quan được hình thành dần trong các giai đoạn tố tụng, qua
việc nhận thức chứng cứ của vụ án. Việc phát hiện, thu thập thêm chứng cứ
mới là hoạt động được tiến hành liên tục cho đến khi các cơ quan tiến hành tố
tụng có đủ chứng cứ chứng minh sự thật của vụ án. Một trong những cách thức
được sử dụng để thu thập thêm những chứng cứ mới là sử dụng chứng cứ đã
có, đã thu thập được từ trước. Chứng cứ đã thu thập được trong vụ án dùng để
kiểm tra và đánh giá chứng cứ mới và ngược lại, việc kiểm tra được tiến hành
theo chiều thuận, từ chứng cứ mới, hoặc ngược lại từ chứng cứ mới thu thập
dùng để kiểm tra chứng cứ đã thu thập từ trước. Trong quá trình chứng minh
VAHS, cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng phải sử dụng chứng
cứ để ra quyết định tố tụng. Cơ quan điều tra sử dụng chứng cứ khi có đủ
chứng cứ xác định một người đã thực hiện hành vi có tội phạm thì ra quyết
định khởi tố vụ án, khởi tố bị can, thông qua quá trình chứng minh nếu xác
định rõ bị can thì Cơ quan điều tra làm bản kết luận điều tra và đề nghị truy tố.
Trong giai đoạn kiểm sát điều tra, quyết định truy tố, duy trì công tố tại phiên
tòa Kiểm sát viên phải dựa trên cơ sở sử dụng đầy đủ đúng đắn các chứng cứ.
Tại giai đoạn xét xử, mọi quyết định, kết luận cuối cùng của Tòa án cũng hoàn
toàn dựa trên cơ sở việc sử dụng chứng cứ. Ví dụ: Khi ra bản án Tòa án phải
dựa trên cơ sở các chứng cứ đã được thu thập, kiểm tra chứng minh công
khai tại phiên tòa. Khi sử dụng chứng cứ các, cơ quan tiến hành tố tụng phải
chấp hành nguyên tắc của việc sử dụng chứng cứ như: Chấp hành nguyên
tắc khách quan, toàn diện và đầy đủ của chứng cứ, chỉ được sử dụng chứng
6
cứ đã được phát hiện thu thập theo đúng trình tự mà pháp luật tố tụng qui
định. Khi sử dụng chứng cứ phải tuân theo các qui định của pháp luật
TTHS, hình sự và pháp luật tố tụng dân sự, dân sự. Sau khi phát hiện, thu
thập, cần nghiên cứu, kiểm tra, đánh giá ngay để sử dụng nhằm đảm bảo
tính nhanh chóng, kịp thời của các hoạt động tố tụng tiếp theo. Các chứng
cứ sau khi kiểm tra, đánh giá, đã xác định được giá trị chứng minh của
chứng cứ thì chỉ được sử dụng đúng với giá trị của nó. Giá trị chứng minh
của mỗi chứng cứ đều có những giới hạn phạm vi nhất định, việc sử dụng
chứng cứ cần căn cứ vào giới hạn, giá trị chứng minh của từng chứng cứ. Sử
dụng đúng giá trị chứng minh của từng chứng cứ cho phép người tiến hành
tố tụng xác định đúng sự thật khách quan của vụ án.
Trong quá trình chứng minh VAHS, Hội đồng xét xử sử dụng chứng
cứ để định tội danh nhằm quyết định hình phạt, áp dụng các biện pháp tư
pháp như: Tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm, trả lại tài sản,
sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi. Quá trình sử
dụng chứng cứ là một dạng hoạt động nhận thức, hoạt động áp dụng pháp
luật hình sự, nhằm đi tới chân lý khách quan trên cơ sở xác định đúng đắn,
đầy đủ các tình tiết cụ thể của hành vi phạm tội được thực hiện, nhận thức
đúng nội dung quy phạm pháp luật hình sự, quy phạm pháp luật dân sự, quy
định cấu thành tội phạm tương ứng và mối liên hệ tương đồng giữa các dấu
hiệu của cấu thành tội phạm, với các tình tiết cụ thể của hành vi phạm tội,
bằng các phương pháp và thông qua các giai đoạn nhất định.
4. Một số vụ án oan sai do thu thập, đánh giá và sử dụng chứng
cứ trái pháp luật và không khách quan.
4.1. Vụ án ba Thanh niên hiếp dâm ở xã Yên Nghĩa (Hà Đông – Hà
Nội).
Đây là vụ án gây xôn xao dư luận trong thời gian vừa qua. Sau 10 năm
ngồi sau song sắt, ba thanh niên là Nguyễn Đình Kiên (tức Lợi), Nguyễn
Đình Kiên (cùng 30 tuổi), Nguyễn Đình Tình (29 tuổi) ở xã Yên Nghĩa (Hà
7
Đông, Hà Nội) đã bị Tòa án nhân dân tỉnh Hà Tây (cũ) kết án về tội
hiếp dâm và cướp tài sản với tổng số 41 năm tù giam vừa được giải oan.
Dẫn đến vụ án oan sai này là do cơ quan tiến hành tố tụng đã thu thập
và đánh giá sai chứng cứ, đồng thời bỏ sót chứng cứ. Cụ thể: Đây là vụ án
hiếp dâm nhưng không lấy mẫu tinh dịch trong người nạn nhân để xét
nghiệm; một trong số 3 thanh niên chưa hề quan hệ tình dục nhưng vẫn bị
kết luận đã hiếp dâm nạn nhân; đối tượng tình nghi mặc dù có chứng cứ
ngoại phạm nhưng không được xem xét…. Tất cả những điều trên thể hiện:
Cơ quan tiến hành tố tụng đã không tiến hành chứng minh vụ án một cách
nghiêm túc, khách quan và khoa học
4.2. Vụ án Trương Thị Kim Hoàn
Đây cũng là một vụ án gây nên oan nghiệt cho một cô gái trẻ đã mất 4
năm tuổi thanh xuân trong trại giam mà Tòa án Nhân dân TP Hồ Chí Minh
vừa phải giải oan và bồi thường vào tháng 1.2010. Đó là vụ án của cô gái trẻ
Trương Thị Kim Hoàn ở TP Hồ Chí Minh bị kết án oan tội mua bán trái
phép chất ma túy.
Trương Thị Kim Hoàn đã bị bắt giam, xét xử và kết án về tội mua bán
trái phép chất ma túy 10 năm tù giam chỉ vì lời vu oan của một người hàng
xóm xấu bụng. Cơ quan điều tra, truy tố và xét xử trong quá trình chứng
minh vụ án chỉ căn cứ vào một lời tố cáo, không tiến hành điều tra, thu thập
chứng cứ một cách nghiêm túc nên đã dẫn đến việc kết án oan sai. Mặc dù
tòa án nhân dân TP Hồ Chí Minh đã giải oan và bồi thường cho người bị
oan, nhưng việc kết án oan sai này đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến danh
dự, nhân phẩm, cuộc sống của Trương Thị Kim Hoàn suốt 4 năm qua
và còn gây những chấn thương tâm lý trong một thời gian dài.
Từ hai vụ án oan trên, chúng ta thấy rõ tầm quan trọng của quá trình
chứng minh vụ án hính sự. Đó là một quá trình khoa học, các bước tiến
hành phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của pháp luật. Nếu quá trình
chứng minh vụ án thực hiện một cách cẩu thả sẽ dẫn đến một hậu quả tất
8
yếu là kết án oan sai hoặc bỏ lọt tội phạm, đi ngược lại đường lối, chính
sách và pháp luật của Đảng và nhà nước ta, không đảm bảo tính nghiêm
minh của pháp luật và pháp chế xã hội chủ nghĩa.
9
Kết luận
Quá trình chứng minh trong TTHS là tổng thể những hoạt động của cơ
quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng và các chủ thể tham gia tố
tụng được thực hiện theo một trật tự nhất định áp dụng đúng các quy định
của pháp luật TTHS, dựa trên cơ sở những tài liệu, chứng cứ và những tình
tiết khác liên quan đến vụ án, để khẳng định có hay không có một tội phạm
xảy ra, tính có lỗi hay không có lỗi của một người nào đó, đồng thời xác
định những tình tiết có liên quan đến trách nhiệm hình sự của người thực
hiện tội phạm. Chính từ quá trình đó mà chất lượng, giá trị chứng minh của
các thông tin được khẳng định và bức tranh về sự kiện phạm tội dần được
tái hiện như nó vốn có, các cơ sở giải quyết vụ án được hình thành, củng cố.
Tổng hợp các hành vi đó tạo thành nội dung của quá trình chứng minh
VAHS.
Quá trình chứng minh VAHS suy cho cùng là để phát hiện tội phạm,
người phạm tội nhằm trừng trị, cải tạo giáo dục người phạm tội, bảo vệ các
quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, của các tổ chức và mọi công dân,
đảm bảo việc điều tra, truy tố, xét xử đúng người, đúng tội, đúng pháp luật.
Vì vậy, mục đích của các cơ quan tiến hành tố tụng phải đảm bảo công bằng
xã hội, chống oan, sai, chống để lọt tội phạm, cho nên pháp luật TTHS đã
qui định chặt chẽ các nguyên tắc, trình tự, thủ tục điều tra, truy tố, xét xử vụ
án hình sự, mọi hành vi tố tụng của Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa
án đều phải dựa trên những qui định của pháp luật. Chính vì vậy, có thể coi
quá trình chứng minh VAHS là một quá trình mang tính khoa học.
10
Mục lục
1. Lời ở đầu
2. Khái niệm, mục đích và ý nghĩa của quá trình chứng minh
VAHS
2.1. Khái niệm
2.2. Mục đích và ý nghĩa của quá trình chứng minh VAHS
3. Quá trình chứng minh trong VAHS
3.1. Thu thập chứng cứ
3.2. Kiểm tra chứng cứ
3.3. Đánh giá chứng cứ
3.4. Sử dụng chứng cứ
Kết luận
11
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét